Shloka 283
Adhyāya 41 — Kṛṣṇa’s Battlefield Briefing and the Renewal of the Great Engagement
हन्यामहं तादृशानां शतानि क्षमाम्यहं क्षमया कालयोगात् | “जो अप्रिय, निष्ठुर, क्षुद्र हृदय और क्षमाशून्य मनुष्य क्षमाशील पुरुषोंकी निन््दा करता है; ऐसे सौ-सौ मनुष्योंका मैं वध कर सकता हूँ; परंतु कालयोगसे क्षमाभावद्वारा मैं यह सब कुछ सह लेता हूँ
hanyām ahaṃ tādṛśānāṃ śatāni kṣamāmy ahaṃ kṣamayā kālayogāt |
Sañjaya sprach: «Ich könnte Hunderte von Menschen solcher Art erschlagen; doch durch die Zucht der Nachsicht—und weil kāla-yoga, die Fügung von Zeit und Umständen, es so bestimmt—ertrage ich alles. Wenn Harte, kleinherzige und unversöhnliche Menschen die Geduldigen schmähen, mag der Geduldige die Macht zur Vergeltung haben, doch er wählt die Selbstbeherrschung, da er die größere Ordnung erkennt, die das Geschehen lenkt.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts capability with restraint: even if one has the strength to punish cruelty and ingratitude, true ethical strength is to endure and forgive when guided by kṣamā (forbearance) and an awareness of kāla-yoga—the larger timing and order of events.
Sañjaya, narrating events and sentiments from the battlefield context, voices a reflection on how patient people are often criticized by harsh and unforgiving persons; he notes that he could retaliate violently, yet he chooses to bear it, attributing this restraint to forbearance and the compulsion of time and circumstance.