Shloka 4
Jayadratha-rakṣā: Conch Signals and Encirclement of Arjuna
Chapter 79
नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्यनिवर्तिनम् । सुशिरोग्रीवबाद्वंसं व्यूढोरस्क॑ नतोदरम्,“बेटा! तुम शूरवीर थे। युद्धसे कभी पीछे पैर नहीं हटाते थे। मस्तक, ग्रीवा, बाहु और कंधे आदि तुम्हारे सभी अंग सुन्दर थे, छाती चौड़ी थी, उदर एवं नाभिदेश नीचा था, समस्त अंग मनोहर और हृष्ट-पुष्ट थे। सम्पूर्ण इन्द्रियाँ विशेषतः नेत्र बड़े सुन्दर थे तथा तुम्हारे सारे अंग शस्त्रजनित आघातसे व्याप्त थे। इस दशामें तुम धरतीपर पड़े होगे और निश्चय ही समस्त प्राणी उदय होते हुए चन्द्रमाके समान तुम्हें देख रहे होंगे
nūnaṃ śūraṃ nipatitaṃ tvāṃ paśyanty anivartinam | suśirogrīvabāhvaṃsaṃ vyūḍhoraskaṃ natodaram ||
Sañjaya sprach: „Gewiss sehen sie dich nun gefallen—dich, der im Kampf niemals zurückwich. Dein Haupt und dein Nacken waren wohlgestaltet; Arme und Schultern stark und schön; die Brust breit und geweitet; der Leib fest und leicht eingezogen. Ein Krieger von solcher Standhaftigkeit liegt jetzt zu Boden gestreckt.“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the tragic irony of war: even the steadfast, idealized warrior-body—symbol of kṣatriya valor—can be brought low. It invites reflection on the ethical cost of violence and the impermanence of worldly strength.
Sañjaya, narrating events, evokes how people are seeing a once-unyielding hero now fallen on the battlefield, describing his noble physique to heighten the sense of loss and the grim reality of combat.