Shloka 11
कितने ही वीर रथ, घोड़े और हाथीपर सवार होकर आये। दूसरे बहुत-से प्रचण्ड बलशाली योद्धा पैदल ही दौड़ पड़े। बाणोंकी सनसनाहट, रथके पहियोंकी जोर-जोरसे होनेवाली घर्घराहट, हुंकार, कोलाहल, ललकार, सिंहनाद, गर्जना, धनुषकी टंकार तथा हस्तत्राणके चट-चट शब्दके साथ गर्जन-तर्जन करते हुए अन्यान्य बहुत-से योद्धा अर्जुनकुमार अभिमन्युपर यह कहते हुए टूट पड़े, “अब तू हमारे हाथसे जीवित नहीं छूट सकता। तुझे जीवनसे ही हाथ धोना पड़ेगा”
sañjaya uvāca | katine hi vīrā ratha-aśva-gaja-ārūḍhā āyayuḥ | anye bahavaḥ pracaṇḍa-balaśālino yoddhāḥ padātaya eva dhāvitāḥ | bāṇānāṃ sanasanāhaṭaḥ, ratha-cakraṇāṃ jora-jor se ghṛgharāhaṭaḥ, huṅkāraḥ, kolāhalaḥ, lalakāraḥ, siṃha-nādaḥ, garjanā, dhanuṣaḥ ṭaṅkāraḥ tathā hasta-trāṇasya caṭ-caṭ-śabdaḥ—etaiḥ saha garjana-tarjanaṃ kurvantaḥ anye’pi bahavo yoddhāḥ arjuna-kumāram abhimanyum prati “adya tvaṃ asmākaṃ hastāt jīvitaḥ na mokṣyase; tvāṃ jīvitāt eva hasta-dhautaṃ kartavyaṃ bhaviṣyati” iti vadantaḥ samantāt abhyapatanta |
Sañjaya sprach: Viele Helden kamen auf Streitwagen, Pferden und Elefanten heran; viele andere, grimmige und kraftstrotzende Kämpfer stürmten zu Fuß vor. Inmitten des Zischens der Pfeile, des mahlenden Dröhnens der Wagenräder und eines Sturms von Schlachtrufen—Geschrei, Getöse, Herausforderungen, Löwengebrüll, donnernde Rufe, das Schnarren der Bogensehnen und das scharfe Klappern der Armschützer—drängten zahlreiche Krieger auf Abhimanyu, Arjunas Sohn, von allen Seiten ein und drohten: „Heute entkommst du nicht lebend aus unseren Händen; du wirst dein Leben selbst verwirken!“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral pressure of war: collective aggression and intimidation can overwhelm even a heroic individual. It implicitly raises an ethical question central to the Abhimanyu episode—whether victory pursued through sheer numbers and threats aligns with dharma, especially when directed against a lone, youthful warrior.
Sañjaya describes a surge of Kaurava-side fighters—mounted and on foot—charging Abhimanyu amid deafening battle-noise. They close in while shouting that he will not escape alive, signaling the tightening encirclement and the imminent attempt to kill him through coordinated assault.