Shloka 6
Adhyāya 143: Nocturnal duels—Nākuli and Citraseṇa; Vṛṣasena’s assault; Duḥśāsana vs Prativindhya
तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं रणे | कौरव-सेनाका वह मध्यभाग हथेलियोंके चट-चट शब्दसे गूँज उठा था। खड्ग, शक्ति तथा गदा आदि अस्त्र-शस्त्रोंसे व्याप्त था और नौकारहित अगाध जलके समान दुस्तर प्रतीत होता था। वहाँ पहुँचकर हमलोगोंने रणभूमिमें सात्यकिका अद्भुत चरित्र देखा ।। ५६ || प्रतीच्यां दिशि तं दृष्टवा प्राच्यां पश्यामि लाघवात्,वे इतनी फुर्तीसे इधर-उधर जाते थे कि मैं उन्हें पश्चिम दिशामें देखकर तुरंत ही पूर्व दिशामें भी उपस्थित देखता था, सैकड़ों रथियोंके समान वे शूरवीर सात्यकि उत्तर, दक्षिण, पूर्व और पश्चिम तथा कोणवर्ती दिशाओंमें भी नाचते हुए-से विचर रहे थे
sañjaya uvāca | tatrādbhutam apaśyāma śaineya-caritaṃ raṇe | kaurava-senā-kāvaḥ madhya-bhāgaḥ hathelīnāṃ caṭ-caṭ-śabdena gūñja uṭhitaḥ āsīt | khaḍga-śakti-gadādy-astra-śastra-vyāptaḥ āsīt, naukā-rahitaṃ agādha-jalaṃ iva dustaraḥ pratibhāti sma | tatra upetya vayaṃ raṇa-bhūmau sātyakeḥ adbhutaṃ caritaṃ dadṛśima || pratīcyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā prācyāṃ paśyāmi lāghavāt | evaṃ saḥ śūraḥ sātyakiḥ śata-rathī-sadṛśaḥ uttarāṃ dakṣiṇāṃ pūrvāṃ paścimāṃ ca diśaḥ, koṇeṣu ca nṛtyann iva vicacāra ||
Sañjaya sprach: Dort sahen wir auf dem Schlachtfeld etwas Wunderbares — die erstaunlichen Taten des Śaineya (Sātyaki). Mitten im Heer der Kauravas hallte ein scharfes Klirren wider, wie wenn Handflächen aufeinanderschlagen; es war gedrängt voll von Schwertern, Speeren, Keulen und allerlei Waffen und schien so schwer zu durchdringen wie tiefe Wasser ohne Boot. Als wir dorthin gelangten, erblickten wir auf dem Kampfplatz die außergewöhnliche Kraft Sātyakis. So schnell war er, dass ich ihn, kaum im Westen gesehen, sogleich im Osten wieder wahrnahm; wie ein Krieger, der Hunderten von Wagenkämpfern gleichkommt, bewegte sich Sātyaki, als tanzte er, durch Norden, Süden, Osten, Westen und auch durch die Zwischenrichtungen — überall zugleich, die feindliche Linie überwältigend.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights kṣatriya-dharma in its battlefield form: disciplined courage and mastery of skill used in service of one’s side. Ethically, it underscores how extraordinary power can turn the tide in war, while also reminding the listener that such prowess operates within the larger moral tension of Kurukṣetra—valor is impressive, yet war remains a perilous, hard-to-cross ‘ocean’ of violence.
Sañjaya reports that he and others witness Sātyaki (Śaineya) penetrate and move through the dense center of the Kaurava forces. The army’s core is depicted as a weapon-filled, roaring, nearly impassable mass, yet Sātyaki’s agility is so great that he seems to appear in multiple directions at once, ranging through all quarters and intermediate points as if dancing.