Shloka 91
भीष्मस्य दुर्योधनं प्रति उपालम्भः
Bhīṣma’s Reproof to Duryodhana
इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि हैडिम्बयुद्धे एकनवतितमो<ध्याय: ।। ९१ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें घटोत्कच-युद्धाविषयक इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
iti śrīmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi haiḍimbayuddhe ekanavatitamo 'dhyāyaḥ || 91 ||
Sañjaya sprach: So endet im Śrī Mahābhārata, innerhalb des Bhīṣma Parva—insbesondere im Abschnitt über Bhīṣmas Tod—dieses einundneunzigste Kapitel, das von der Schlacht mit dem Haiḍimba (Ghaṭotkaca) handelt. Dieses Kolophon kennzeichnet den Abschluss des Kapitels und ordnet die Begebenheit in die umfassendere moralische und strategische Entfaltung des Krieges ein, in dem außergewöhnliche Helden und ihre Kräfte in einen Konflikt mit stetig steigenden Einsätzen hineingezogen werden.
संजय उवाच
Educational Q&A
This verse is a colophon rather than a doctrinal instruction: it teaches how the epic self-organizes its narrative—placing particular battles and heroes within a larger ethical and strategic arc of the Kurukṣetra war, and signaling closure and continuity through formal markers.
Sañjaya formally concludes the chapter, identifying it as the ninety-first chapter within the Bhīṣma Parva, in the portion connected with Bhīṣma’s eventual fall, and noting that the chapter’s focus is the Haiḍimba (Ghaṭotkaca)-related battle.