Shloka 36
Adhyāya 92: Irāvanta-śoka, punaḥ-pravṛttiḥ saṅgrāmasya
Arjuna’s grief and the battle’s renewed intensity
रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्छिन्नैनिकृत्तै श्न महायुधै: । चामरैरव्यजनैश्वैव छत्रैश्न सुमहाप्रभै:,राजन! टूटे हुए रथ, कटे हुए ध्वज, छिन्न-भिन्न हुए बड़े-बड़े आयुध, चँवर, व्यजन, अत्यन्त प्रकाशमान छत्र, सोनेके हार, केयूर, कुण्डलमण्डित मस्तक, गिरे हुए शिरोभूषण (पगड़ी आदि), पताका, सुन्दर अनुकर्ष,- जोत और बागडोर आदिसे आच्छादित हुई वह संग्रामभूमि ऐसी जान पड़ती थी, मानो वसन्तऋतुमें उसपर भाँति-भाँतिके फूल गिरे हुए हों
sañjaya uvāca |
rathair bhagnair dhvajaiś chinnai nikṛttaiś ca mahāyudhaiḥ |
cāmarair avyajanaiś caiva chatraiś ca sumahāprabhaiḥ ||
Sañjaya sprach: „O König, das Schlachtfeld war übersät mit zertrümmerten Wagen, abgehauenen Bannern und in Stücke gehauenen großen Waffen; mit gefallenen Schweifwedeln (Chowries) und Fächern sowie mit prächtigen, gleißend strahlenden Schirmen. So schien der Boden des Krieges von den stolzen Abzeichen der Kämpfer bedeckt — ein Bild dafür, wie kriegerischer Ruhm, einst als Ehre getragen, durch Gewalt zu verstreuten Resten wird.“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the transience of worldly splendor: royal emblems and heroic display—parasols, banners, and weapons—end as debris on the battlefield. It implicitly critiques attachment to martial glory by showing how quickly honor-symbols become mere wreckage under violence.
Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra the दृश्य of the battlefield: broken chariots, severed standards, shattered weapons, and fallen ceremonial items like chowries, fans, and radiant parasols scattered everywhere, conveying the scale and devastation of the fighting.