Shloka 1

संजयने कहा--भारत! जब रात बीती और प्रभात हुआ, तब शान्तनुनन्दन भीष्मने अपनी सेनाओंको युद्धभूमिमें चलनेका आदेश दिया

sañjaya uvāca—bhārata! yadā rātriḥ vyatītā prabhātaṃ ca jātaṃ, tadā śāntanunandanaḥ bhīṣmaḥ svāḥ senāḥ yuddhabhūmau prasthātum ājñāpayām āsa.

Sañjaya sprach: „O Bhārata, als die Nacht verstrichen und der Morgen angebrochen war, gab Bhīṣma, der Sohn Śantanus, den Befehl, dass seine Heere auf das Schlachtfeld vorrücken sollten.“

संजयO Sanjaya
संजय:
Sampradana
TypeNoun
Rootसंजय
FormMasculine, Vocative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
Karta
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
भारतO Bharata
भारत:
Sampradana
TypeNoun
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular
यदाwhen
यदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootयदा
रात्रिःnight
रात्रिः:
Karta
TypeNoun
Rootरात्रि
FormFeminine, Nominative, Singular
व्यतीताhaving passed
व्यतीता:
Karta
TypeAdjective
Rootवि+अि (इ) + त (क्त)
FormFeminine, Nominative, Singular
प्रभातम्dawn
प्रभातम्:
Karta
TypeNoun
Rootप्रभात
FormNeuter, Nominative, Singular
अभवत्became/occurred
अभवत्:
Karta
TypeVerb
Rootभू
FormImperfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
तदाthen
तदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतदा
शान्तनुनन्दनःson of Shantanu
शान्तनुनन्दनः:
Karta
TypeNoun
Rootशान्तनु-नन्दन
FormMasculine, Nominative, Singular
भीष्मःBhishma
भीष्मः:
Karta
TypeNoun
Rootभीष्म
FormMasculine, Nominative, Singular
स्वाम्his own
स्वाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootस्व
FormFeminine, Accusative, Singular
सेनाम्army
सेनाम्:
Karma
TypeNoun
Rootसेना
FormFeminine, Accusative, Singular
युद्धभूमौon the battlefield
युद्धभूमौ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयुद्ध-भूमि
FormFeminine, Locative, Singular
प्रचोदयामासurged/ordered
प्रचोदयामास:
Karta
TypeVerb
Rootप्र+चुद्
FormPerfect (periphrastic), 3rd, Singular, Parasmaipada

संजय उवाच

S
Sanjaya
B
Bharata (address to Dhritarashtra / Kuru lineage)
B
Bhishma
S
Shantanu
B
battlefield (yuddhabhūmi)
A
armies (senāḥ)

Educational Q&A

The verse highlights the ethical burden of command: once the moment arrives, a leader bound by duty and allegiance must act decisively, even when the action leads into war.

At daybreak, Bhishma—identified by his lineage as Shantanu’s son—orders the Kaurava forces to move onto the battlefield, signaling the transition from preparation to active engagement.