Shloka 115
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
भीष्मस्तु निहते तस्मिन् सारथौ रथिनां वर: । वातायमानैस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात्,रथियोंमें श्रेष्ठ भीष्म सारथिके मारे जानेपर हवाके समान भागनेवाले घोड़ोंके द्वारा रणभूमिसे बाहर कर दिये गये
bhīṣmas tu nihate tasmin sārathau rathināṃ varaḥ | vātāyamānais tair aśvair apanīto raṇājirāt ||
Sañjaya sprach: Als jener Wagenlenker erschlagen war, wurde Bhīṣma—der Erste unter den Wagenkämpfern—von jenen Pferden, die nun wie vom Wind getrieben dahinstürmten, vom Schlachtfeld fortgetragen. Der Vers betont, dass im Krieg selbst die Größten den Umständen unterworfen sind: Der Fall eines einzigen Stützenden (des Wagenlenkers) kann zum Rückzug zwingen und die wechselseitige Abhängigkeit und Zerbrechlichkeit hinter der kriegerischen Stärke offenbaren.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the dependence of even the mightiest warrior on supporting roles and conditions. The death of the charioteer becomes a decisive factor, showing that prowess alone does not guarantee control; in war, outcomes hinge on interconnected causes and sudden reversals.
Sañjaya reports that after Bhishma’s charioteer is killed, Bhishma is taken away from the fighting ground as the horses bolt wind-swift, effectively removing his chariot from the battlefield.