Shloka 2
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च
Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma
शड्खदुन्दुभिघोषैश्न वारणानां च बूंहितै: । नेमिघोषै रथानां च दीर्यतीव वसुंधरा,शंख और दुन्दुभियोंके घोष; गजराजोंकी गर्जना तथा रथोंके पहियोंकी घरघराहटसे सारी पृथ्वी विदीर्ण-सी हो रही थी
śaṅkha-dundubhi-ghoṣaiś ca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ | nemi-ghoṣai rathānāṃ ca dīryatīva vasundharā ||
Sañjaya sprach: Beim Dröhnen der Muschelhörner und Kesseltrommeln, beim Trompeten der mächtigen Elefanten und beim mahlenden Grollen der Wagenräder schien die Erde selbst zu bersten. Der Vers steigert die moralische Schwere der nahenden Schlacht: Die Zeichen königlicher Pflicht und kriegerischer Ordnung werden zum Donner gemeinsamer Entschlossenheit—und zugleich zum Vorboten des ungeheuren menschlichen Preises, den ein Dharma-Krieg fordert.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse does not give a direct moral injunction; it frames the ethical weight of a dharma-conflict by portraying how organized martial forces—signals, drums, elephants, chariots—create an overwhelming din, suggesting that even a ‘righteous’ war shakes the world and demands sober responsibility.
Sañjaya describes the battlefield as the armies assemble and advance: conches and drums are sounded, elephants trumpet, chariot wheels rumble, and the combined noise is so immense that the earth seems to split.