Shloka 1
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च
Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma
इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत श्रीमद्भगवद््गीतापर्वमें सैन्यवर्णणनविषयक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७ ॥। ऑपनआक्रात बछ। अ-काज जा अष्टादशो< ध्याय: कौरवसेनाका कोलाहल तथा भीष्मके रक्षकोंका वर्णन संजय उवाच ततो मुहूर्तात् तुमुलः शब्दो हृदयकम्पन: । अश्रूयत महाराज योधानां प्रयुयुत्मताम्,संजय कहते हैं--महाराज! तदनन्तर दो ही घड़ीमें युद्धकी इच्छा रखनेवाले योद्धाओंका भयंकर कोलाहल सुनायी देने लगा, जो हृदयको कँपा देनेवाला था
sañjaya uvāca | tato muhūrtāt tumulaḥ śabdo hṛdaya-kampanaḥ | aśrūyata mahārāja yodhānāṃ prayuyutsatām ||
Sañjaya sprach: Dann, nach kurzer Weile, o König, erhob sich ein wogender Lärm—so gewaltig, dass er das Herz erzittern ließ—aus den Reihen der Krieger, die nach Kampf verlangten. Der Vers rahmt die sittliche Schwere des nahenden Konflikts: Das äußere Getöse kriegerischen Eifers steht im Gegensatz zum inneren Beben, das es hervorruft, und deutet die ethische Last des Krieges an, noch ehe Waffen aufeinandertreffen.
संजय उवाच
Educational Q&A
Before any explicit instruction is given, the verse underscores the ethical seriousness of war: collective enthusiasm for violence manifests as deafening clamor, yet it is described as 'heart-shaking,' implying that even justified conflict carries psychological and moral weight that a ruler must recognize.
Sanjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra that, shortly after, a tremendous uproar is heard from the warriors ready to fight—signaling the battlefield’s escalation and setting the atmosphere for the events and descriptions that follow in this chapter.