Shloka 29
भीष्मस्य शरवर्षः — Bhīṣma’s Arrow-Storm and Kṛṣṇa’s Impulse to Intervene
महान्त्यनीकानि महासमुच्छूये ततस्तयो: पाण्डवर्धार्तराष्ट्रयो: । चकम्पिरे शड्खमृदड़निःस्वनै: प्रकम्पितानीव वनानि वायुना,उस महान संग्राममें पाण्डव तथा कौरवपक्षकी विशाल सेनाएँ शंख और मृदंगकी ध्वनियोंसे उसी प्रकार काँप रही थीं, जैसे वायुके वेगसे समूचा वन-प्रान्त हिलने लगता है। उस अमंगलजनक मुहूर्तमें नरेशों, हाथियों और अश्वोंसे परिपूर्ण हो परस्पर आक्रमण करती हुई उभय पक्षकी उन विशाल सेनाओंका भयंकर शब्द वायुसे विक्षुब्ध हुए समुद्रोंकी गर्जनाके समान जान पड़ता था
sañjaya uvāca | mahānty anīkāni mahāsamucchūye tatas tayoḥ pāṇḍava-dhārtarāṣṭrayoḥ | cakampire śaṅkha-mṛdaṅga-niḥsvanaiḥ prakampitānīva vanāni vāyunā ||
Sañjaya sprach: „Dann, als sich in jenem großen Zusammenprall die gewaltigen Schlachtordnungen der Pāṇḍavas und der Dhārtarāṣṭras erhoben, schienen sie unter dem Dröhnen der Muschelhörner und dem Wummern der Trommeln zu beben—wie Wälder erzittern, wenn ein mächtiger Wind sie trifft. In jener unheilvollen Stunde glich der furchtbare Lärm beider riesigen Heere, erfüllt von Königen, Elefanten und Pferden, die einander angriffen, dem Tosen des vom Wind aufgewühlten Ozeans.“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the overwhelming, contagious force of war: collective noise and spectacle can shake even the steadfast, suggesting an ethical warning about how conflict amplifies fear, aggression, and momentum beyond individual control.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the two sides’ immense formations have surged into the great battle; the conches and drums resound so powerfully that the armies seem to tremble like forests shaken by wind.