Shloka 30
उपेन्द्रो वामन: प्रांशुरमोघ: शुचिरूर्जित: । अतीन्द्र: संग्रह: सर्गो धृतात्मा नियमो यम:,१५१ उपेन्द्र:-इन्द्रके छोटे भाई, १५२ वामन:-वामनरूपसे अवतार लेनेवाले, १५३ प्रांसु:-तीनों लोकोंको लाँघनेके लिये त्रिविक्रमरूपसे ऊँचे होनेवाले, १५४ अमोघ:-अव्यर्थ चेष्टावाले, १५५ शुचि:-स्मरण, स्तुति और पूजन करनेवालोंको पवित्र कर देनेवाले, १५६ ऊर्जित:-अत्यन्त बलशाली, १५७ अतीन्द्र:-स्वयंसिद्ध ज्ञान-ऐश्वर्यादिके कारण इन्द्रसे भी बढ़े-चढ़े हुए, १५८ संग्रह:-प्रलयके समय सबको समेट लेनेवाले, १५९ सर्ग:-सृष्टिके कारणरूप, १६० धृतात्मा-जन्मादिसे रहित रहकर स्वेच्छासे स्वरूप धारण करनेवाले, १६१ नियमः-प्रजाको अपने-अपने अधिकारोंमें नियमित करनेवाले, १६२ यमः- अन्तःकरणमें स्थित होकर नियमन करनेवाले
upendro vāmanaḥ prāṁśur amoghaḥ śucir ūrjitaḥ | atīndraḥ saṁgrahaḥ sargo dhṛtātmā niyamo yamaḥ ||
Bhīṣma sprach: Er ist Upendra, der Vāmana; der Erhabene, der mit seinen Schritten die Welten überschreitet; der Unfehlbare im Handeln; der Reine, der jene heiligt, die sich erinnern, preisen und verehren; der Mächtige; der selbst Indra durch angeborene Erkenntnis und Souveränität überragt; der Sammler, der bei der Auflösung alles wieder einzieht; der Ursprung der Schöpfung; der Selbstbeherrschte, der nach eigenem Willen Gestalt annimmt und doch ungeboren bleibt; das Prinzip der Zügelung, das die Wesen in ihren rechten Grenzen hält; und Yama — der innere Lenker, der aus dem Herzen heraus ordnet.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the divine is not only an object of worship but also the very structure of moral and cosmic regulation: creation and dissolution, strength and purity, and especially niyama/yama—restraint and inner governance—by which beings are held to their proper dharma.
Bhīṣma is reciting a sequence of honorific names (epithets) of Viṣṇu, highlighting his avatāra as Vāmana/Trivikrama and his roles as purifier, supreme lord beyond Indra, creator, withdrawer at pralaya, and inner regulator (yama) who disciplines from within.