Shloka 100
कुमुद: कुन्दर: कुन्द: पर्जन्य: पावनोडनिल: । अमृताशो<मृतवपु: सर्वज्ञ: सर्वतोमुख:,८०७ कुमुदः-कु अर्थात् पृथ्वीको उसका भार उतारकर प्रसन्न करनेवाले, ८०८ कुन्दर:-हिरण्याक्षको मारनेके लिये पृथ्वीको विदीर्ण करनेवाले, ८०९ कुन्द:-परशुराम- अवतारमें पृथ्वी प्रदान करनेवाले, ८३१० पर्जन्य:-बादलकी भाँति समस्त इष्ट वस्तुओंकी वर्षा करनेवाले, ८११ पावन:-स्मरणमात्रसे पवित्र करनेवाले, ८१२ अनिल:-सदा प्रबुद्ध रहनेवाले, ८१३ अमृताश:-जिनकी आशा कभी विफल न हो--ऐसे अमोघसंकल्प, ८१४ अमृतवपु:-जिनका कलेवर कभी नष्ट न हो--ऐसे नित्य विग्रह, ८१५ सर्वज्ञ:-सदा-सर्वदा सब कुछ जाननेवाले, ८१६ सर्वतोमुख:-सब ओर मुखवाले यानी जहाँ कहीं भी उनके भक्त भक्तिपूर्वक पत्र-पुष्पादि जो कुछ भी अर्पण करें, उसे भक्षण करनेवाले
bhīṣma uvāca | kumudaḥ kundaraḥ kundaḥ parjanyaḥ pāvano 'nilaḥ | amṛtāśo 'mṛtavapuḥ sarvajñaḥ sarvatomukhaḥ ||
Bhīṣma sprach: Er ist Kumuda, Kundara und Kunda; Parjanya, der lebensspendende Regen; Pavana, der schon durch bloßes Gedenken reinigt; und Anila, ewig wach und unaufhörlich. Sein Entschluss verfehlt nie, seine Gestalt ist unvergänglich; er weiß alles und ist „in alle Richtungen gewandt“ — er nimmt die Gaben der hingebungsvollen Verehrer an, wo immer sie dargebracht werden.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Lord is universally present, intrinsically pure, and unfailingly effective: remembrance purifies (pāvana), divine resolve never fails (amṛtāśa), the divine form is imperishable (amṛtavapu), and omniscience (sarvajña) ensures just governance of the moral order. Hence devotion offered anywhere reaches Him (sarvatomukha).
In Anuśāsana Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and extols the supreme deity through a litany of names (a praise-hymn style). This verse is one segment of that recitation, enumerating epithets that highlight the deity’s beneficence, purity, constancy, and omnipresence.