Adhyāya 119: Vyāsa–Kīṭa-saṃvāda
Tapas-bala and karmic ascent across yoni
आत्मौपम्येन मन्तव्यं बुद्धिमद्धिः कृतात्मभि: । मृत्युतो भयमस्तीति विदुषां भूतिमिच्छताम्
ātmaupamyena mantavyaṃ buddhimadbhiḥ kṛtātmabhiḥ | mṛtyuto bhayam astīti viduṣāṃ bhūtim icchatām ||
Bhīṣma sprach: Die Weisen und Selbstbeherrschten sollen nach dem Maßstab ihrer selbst urteilen und alle Wesen so ansehen, wie sie ihr eigenes Selbst ansehen würden. Selbst Gelehrte, die ihr eigenes Wohl erstreben, leben in Furcht vor dem Tod; wie sollten da schuldlose, gesunde Geschöpfe, die leben wollen, nicht Angst empfinden, wenn sie von sündigen Männern, die ihren Lebensunterhalt aus Fleisch ziehen, gewaltsam getötet werden?
भीष्म उवाच
Use ātmaupamya—placing oneself in another’s position—as an ethical test: since everyone fears death and seeks well-being, one should not cause fear and harm to other living beings, especially the innocent.
In Anushasana Parva, Bhishma is instructing Yudhishthira on dharma and right conduct. Here he argues from a universal human experience—fear of death—to ground compassion toward all creatures and to condemn violent killing driven by appetite or livelihood.