Shloka 108
अध्याय ७४: अक्रोध–क्षमा–निवासनीति
Chapter 74: Non-anger, Forbearance, and the Ethics of Residence
(पुत्रत्वे शड्कमानस्य बुद्धिरज्ञापकदीपना । गति: स्वर: स्मृति: सत्त्वं शीलविज्ञानविक्रमा: ।। धृष्णुप्रकृतिभावी च आवर्ता रोमराजय: । समा यस्य यतः स्युस्ते तस्य पुत्रो न संशय: ।। सादृश्येनोद्धृतं बिम्बं तव देहाद् विशाम्पते । तातेति भाषमाणं वै मा सम राजन् वृथा कृथा: ।।) यह मेरा पुत्र है या नहीं, ऐसा संदेह होनेपर बुद्धि ही इसका निर्णय करनेवाली अथवा इस रहस्यपर प्रकाश डालनेवाली है। चाल-ढाल, स्वर, स्मरणशक्ति, उत्साह, शील-स्वभाव, विज्ञान, पराक्रम, साहस, प्रकृतिभाव, आवर्त (भँवर) तथा रोमावली--जिसकी ये सब वस्तुएँ जिससे सर्वथा मिलती-जुलती हों, वह उसीका पुत्र है, इसमें संशय नहीं है। राजन! आपके शरीरसे पूर्ण समानता लेकर यह बिम्बकी भाँति प्रकट हुआ है और आपको “तात' कहकर पुकार रहा है। आप इसकी आशा न तोड़ें। त्वामृते5पि हि दुष्पन्त शैलराजावतंसकाम् | चतुरन्तामिमामुर्वी पुत्रो मे पालयिष्यति,महाराज दुष्यन्त! मैं एक बात कहे देती हूँ, आपके सहयोगके बिना भी मेरा यह पुत्र चारों समुद्रोंसे घिरी हुई गिरिराज हिमालयरूपी मुकुटसे सुशोभित समूची पृथ्वीका शासन करेगा
duṣyanta uvāca |
putratve śaṅkamānasya buddhir ājñāpaka-dīpanā |
gatiḥ svaraḥ smṛtiḥ sattvaṁ śīla-vijñāna-vikramāḥ ||
dhṛṣṇu-prakṛti-bhāvī ca āvartā roma-rājayaḥ |
samā yasya yataḥ syus te tasya putro na saṁśayaḥ ||
sādṛśyenoddhṛtaṁ bimbaṁ tava dehād viśāṁ-pate |
tāteti bhāṣamāṇaṁ vai mā sma rājan vṛthā kṛthāḥ ||
Duṣyanta sprach: «Wenn man zweifelt, ob ein Kind wahrhaft der eigene Sohn sei, dann ist es der unterscheidende Verstand, der entscheidet und die Wahrheit ans Licht bringt. Gang, Stimme, Gedächtnis, innere Kraft, Charakter und Anlage, Wissen, Tüchtigkeit, Tapferkeit, angeborenes Wesen, Haarwirbel und die Linie der Körperbehaarung—wenn all dies in jeder Hinsicht mit jemandem übereinstimmt, dann ist das Kind sein Sohn; daran besteht kein Zweifel. O Herr der Menschen, dieser Knabe ist hervorgetreten wie ein Spiegelbild, dem eigenen Leib entnommen, und er nennt dich „Vater“. O König, zerbrich nicht ohne Grund seine Hoffnung».
दुष्यन्त उवाच
Educational Q&A
The verse frames ethical recognition of lineage as grounded in discernment and observable congruence of traits, and it warns a ruler against harming a child’s rightful hope and status without just cause—linking personal responsibility to dharma and social order.
Duṣyanta addresses the doubt about a child’s sonship and argues that multiple identifying traits and striking resemblance establish paternity; since the boy calls him ‘father,’ the king should not reject him or break his expectation.