Shloka 18
Śakuntalā’s Satya-Discourse and the Recognition of Bharata (शकुन्तला–सत्योपदेशः; भरतप्रतिग्रहः)
विषमं पर्वतस्रस्तैरश्मभिश्व समावृतम् । निर्जलं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्,पर्वतकी चोटीसे गिरे हुए बहुत-से शिला-खण्ड वहाँ इधर-उधर पड़े थे। ऊँची-नीची भूमिके कारण वह वन बड़ा दुर्गग जान पड़ता था। अनेक योजनतक फैले हुए उस वनमें कहीं जल या मनुष्यका पता नहीं चलता था
viṣamaṃ parvatasrastair aśmabhiś ca samāvṛtam | nirjalaṃ nirmanuṣyaṃ ca bahuyojanam āyatam ||
Vaiśampāyana sprach: Die Gegend war schroff, übersät und bedeckt mit Felsbrocken, die von den Bergen herabgestürzt waren. Durch ihr unebenes Gelände erschien sie äußerst schwer zu durchqueren. Über viele Yojanas hin erstreckte sich diese Wildnis, ohne Zeichen von Wasser und ohne Spur menschlicher Gegenwart—eine karge, abweisende Landschaft, die Ausdauer und Entschlossenheit auf die Probe stellt.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how the epic frames moral and spiritual testing through environment: an uninhabited, waterless, rock-strewn wilderness becomes a setting that demands steadiness, patience, and resilience—qualities essential for dharmic perseverance when external supports are absent.
Vaiśampāyana describes a vast stretch of harsh terrain—uneven ground covered with fallen mountain rocks, extending for many yojanas, with no water and no people—establishing the severity and isolation of the place through which the characters must pass or in which events are set.