Shloka 19
कल्माषपाद-शाप-कारणम्
Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse
(वसिष्ठ उवाच अजाय लोकत्रयपावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । सूर्याय सर्गप्रलयालयाय नमो महाकारुणिकोत्तमाय ।। विवस्वते ज्ञानभृदन्तरात्मने जगत्प्रदीपाय जगद्धितैषिणे | स्वयम्भुवे दीप्तसहस्नचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नम: ।। नम: सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे । त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिज्चिनारायणशड्करात्मने ।।) फिर वसिष्ठजी बोले--जो अजन्मा, तीनों लोकोंको पवित्र करनेवाले, समस्त प्राणियोंके अन्तर्यामी, किरणोंके अधिपति, धर्मस्वरूप, सृष्टि और प्रलयके अधिष्ठान तथा परम दयालु देवताओंमें सर्वश्रेष्ठ हैं, उन भगवान् सूर्यको नमस्कार है। जो ज्ञानियोंके अन्तरात्मा, जगत्को प्रकाशित करनेवाले, संसारके हितैषी, स्वयम्भू तथा सहस्रों उद्दीप्त नेत्रोंसे सुशोभित हैं, उन अमिततेजस्वी सुरश्रेष्ठ भगवन् सूर्यको नमस्कार है। जो जगत्के एकमात्र नेत्र हैं, संसारकी सृष्टि, पालन और संहारके हेतु हैं, तीनों वेद जिनके स्वरूप हैं, जो त्रिगुणात्मक स्वरूप धारण करके ब्रह्मा, विष्णु और शिव नामसे प्रसिद्ध हैं, उन भगवान् सविताको नमस्कार है। तमुवाच महातेजा विवस्वान् मुनिसत्तमम् | महर्षे स्वागतं ते5स्तु कथयस्व यथेप्सितम्,तब महातेजस्वी भगवान् सूर्यने मुनिवर वसिष्ठसे कहा--“महर्षे! तुम्हारा स्वागत है! तुम्हारी जो अभिलाषा हो, उसे कहो
vasiṣṭha uvāca |
ajāya lokatrayapāvanāya bhūtātmane gopataye vṛṣāya |
sūryāya sargapralayālayāya namo mahākāruṇikottamāya ||
vivasvate jñānabhṛdantarātmane jagatpradīpāya jagaddhitaiṣiṇe |
swayambhuve dīptasahasracakṣuṣe surottamāyāmitatejase namaḥ ||
namaḥ savitre jagadekacakṣuṣe jagatprasūtisthitināśahetave |
trayīmayāya triguṇātmadhāriṇe viriñcinārāyaṇaśaṅkarātmane ||
tam uvāca mahātejā vivasvān munisattamam |
maharṣe svāgataṃ te 'stu kathayasva yathepsitam ||
Vasiṣṭha sprach: „Ehrerbietung dem Sonnengott — dem Ungeborenen, dem Läuterer der drei Welten, dem inneren Selbst aller Wesen, dem Herrn der Strahlen, der Gestalt des Dharma, dem Grund, in dem Schöpfung und Auflösung ruhen, und dem Mitleidigsten unter den Göttern. Ehrerbietung Vivasvān — der inneren Seele der Weisen, der Leuchte des Alls, dem Wohltäter der Welt, dem Selbstgeborenen, strahlend mit tausend flammenden Augen, dem Ersten unter den Himmlischen, von unermesslichem Glanz. Ehrerbietung Savitṛ — dem einzigen Auge der Welt, der Ursache von Entstehen, Bestehen und Vergehen des Kosmos; dessen Wesen die drei Veden sind; der, die Natur der drei Guṇas tragend, als Brahmā, Viṣṇu (Nārāyaṇa) und Śiva (Śaṅkara) bekannt ist.“ Da sprach der machtvolle Vivasvān zu Vasiṣṭha, dem Besten der Weisen: „Großer ṛṣi, sei willkommen. Sage, was du begehrst.“
(वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The passage teaches reverence for the cosmic order embodied by the Sun: as purifier, witness, and sustainer of life, and as the underlying unity behind diverse divine functions (creation, preservation, dissolution). Ethically, it frames dharma as aligned with the world’s sustaining light—clarity, welfare of beings, and compassionate governance.
Vasiṣṭha approaches the Sun-god and offers a formal hymn of praise, identifying him with Vedic and triadic divine principles. Pleased, Vivasvān welcomes the sage and invites him to state his request, setting up the ensuing dialogue.