Shloka 16
आर्जुन–गन्धर्वसंवादः
Arjuna–Gandharva Dialogue on Honor, Night-Power, and Purohita-Nīti
अवश्यकरणीये च मा त्वां कालो5त्यगादयम् | कि त्वत: परम॑ दुःखं यद् वयं स्वर्गते त्वयि,“पिताजी! जो काम अवश्य करना है, उसका निश्चय करनेमें आपको अपना समय व्यर्थ नहीं जाने देना चाहिये (शीघ्र मेरा त्याग करके इस कुलकी रक्षा करनी चाहिये)। हमलोगोंके लिये इससे बढ़कर महान् दुःख और क्या होगा कि आपके स्वर्गवासी हो जानेपर हम दूसरोंसे अन्नकी भीख माँगते हुए कुत्तोंकी तरह इधर-उधर दौड़ते फिरें। यदि मुझे त्यागककर आप अपने भाई-बन्धुओंसहित इस क्लेशसे मुक्त हो नीरोग बने रहें तो मैं अमरलोकमें निवास करती हुई बहुत सुखी होऊँगी
vaiśampāyana uvāca | avaśyakaraṇīye ca mā tvāṁ kālo 'tyagād ayam | kiṁ tvataḥ paramaṁ duḥkhaṁ yad vayaṁ svargate tvayi ||
Vaiśampāyana sprach: „Und in einer Sache, die getan werden muss, lass diese Zeit nicht an dir vorübergleiten. Welcher Schmerz könnte größer sein als dieser: dass wir, nachdem du in den Himmel eingegangen bist, gezwungen wären, bei anderen um Nahrung zu betteln und wie Hunde hierhin und dorthin zu laufen?“
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Do not delay when an unavoidable duty must be performed; postponement can worsen harm to dependents. The verse frames ethical urgency: timely action is part of dharma, especially when family welfare and survival are at stake.
In Vaiśampāyana’s narration, a speaker urges a father-figure not to waste time in deciding a necessary course of action, warning that if he dies (goes to heaven), the family will be reduced to humiliating poverty—begging for food and wandering helplessly.