Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

Drupada’s Putrakāmeṣṭi: The Sacrificial Birth of Dhṛṣṭadyumna and Kṛṣṇā

(महतोऊत्र स्त्रियं कामाद बाधितां त्राहि मामपि । धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधव: ।। तं तु धर्ममिति प्राहुर्मुन॒यो धर्मवत्सला: । दिव्यज्ञानेन पश्यामि अतीतानागतानहम्‌ ।। तस्माद्‌ वक्ष्यामि व: श्रेय आसन्न॑ सर उत्तमम्‌ | अद्यासाद्य सर: स्नात्वा विश्रम्य च वनस्पतौ ।। व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्टवा शोक॑ विहास्यथ ।। धार्तराष्ट्राद्‌ विवासश्व दहनं वारणावते । त्राणं च विदुरात्‌ तुभ्यं विदितं ज्ञानचक्षुषा ।। आवासे शालिहोत्रस्य स च वासं विधास्यति । वर्षवातातपसह: अयं पुण्यो वनस्पति: ।। पीतमात्रे तु पानीये क्षुत्पिपासे विनश्यतः । तपसा शालिहोत्रेण सरो वक्षश्न निर्मित: ।। कादम्बा: सारसा हंसा: कुरर्य: कुररै:ः सह | रुवन्ति मधुरं गीत॑ गान्धर्वस्वनमिश्रितम्‌ ।। “मैं महती कामवेदनासे पीड़ित एक नारी हूँ, अतः आप मेरी भी रक्षा कीजिये। साधु पुरुष धर्म, अर्थ, काम और मोक्षकी सिद्धिके सभी पुरुषार्थोके लिये शरणागतोंपर दया करते हैं। धर्मानुरागी महर्षि दयाको ही श्रेष्ठ धर्म मानते हैं। मैं दिव्य ज्ञानससे भूत और भविष्यकी घटनाओंको देखती हूँ। अतः आपलोगोंके कल्याणकी बात बता रही हूँ। यहाँसे थोड़ी ही दूरपर एक उत्तम सरोवर है। आपलोग आज वहाँ जाकर उस सरोवरमें स्नान करके वृक्षके नीचे विश्राम करें। कुछ दिन बाद कमलनयन व्यासजीका दर्शन पाकर आपलोग शोकमुक्त हो जायँगे। दुर्योधनके द्वारा आपलोगोंका हस्तिनापुरसे निकाला जाना, वारणावत नगरमें जलाया जाना और विदुरजीके प्रयत्नसे आप सब लोगोंकी रक्षा होनी आदि बातें उन्हें ज्ञानदृष्टिसे ज्ञात हो गयी हैं। वे महात्मा व्यास शालिहोत्र मुनिके आश्रममें निवास करेंगे। उनके आश्रमका वह पवित्र वृक्ष सर्दी, गर्मी और वर्षाको अच्छी तरह सहनेवाला है। वहाँ केवल जल पी लेनेसे भूख-प्यास दूर हो जाती है। शालिहोत्र मुनिने अपनी तपस्यद्वारा पूर्वोक्त सरोवर और वृक्षका निर्माण किया है। वहाँ कादम्ब, सारस, हंस, कुररी और कुरर आदि पक्षी संगीतकी ध्वनिसे मिश्रित मधुर गीत गाते रहते हैं'। वैशम्पायन उवाच तस्यास्तदू वचन श्रुत्वा कुन्ती वचनमत्रवीत्‌ । युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम्‌ ।। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! हिडिम्बाका यह वचन सुनकर कुन्तीदेवीने सम्पूर्ण शास्त्रोंमें पारंगत परम बुद्धिमान्‌ युधिष्ठिससे इस प्रकार कहा। कुन्त्युवाच त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठ मयोक्ते शूणु भारत । राक्षस्येषा हि वाक्येन धर्म वदति साधु वै ।। भावेन दुष्टा भीम॑ सा कि करिष्यति राक्षसी । भजतां पाण्डवं वीरमपत्यार्थ यदीच्छसि ।।) कुन्ती बोली--धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भारत! मैं जो कहती हूँ, उसे तुम सुनो; यह राक्षसी अपनी वाणीद्वारा तो उत्तम धर्मका ही प्रतिपादन करती है। यदि इसकी हार्दिक भावना भीमसेनके प्रति दूषित हो, तो भी यह उनका क्या बिगाड़ लेगी? अतः यदि तुम्हारी सम्मति हो तो यह संतानके लिये कुछ कालतक मेरे वीर पुत्र पाण्डुनन्दन भीमसेनकी सेवामें रहे। युधिछिर उवाच एवमेतद्‌ यथा<>त्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशय: । स्थातव्यं तु त्वया सत्ये यथा ब्रूयां सुमध्यमे,युधिष्ठिर बोले--हिडिम्बे! तुम जैसा कह रही हो, वह सब ठीक है; इसमें संशय नहीं है। परंतु सुमध्यमे! मैं जैसे कहूँ, उसी प्रकार तुम्हें सत्यपर स्थिर रहना चाहिये

yudhiṣṭhira uvāca |

mahato 'tra striyaṁ kāmād bādhitāṁ trāhi mām api |

dharmārthakāmamokṣeṣu dayāṁ kurvanti sādhavaḥ ||

taṁ tu dharmam iti prāhur munayo dharmavatsalāḥ |

divyajñānena paśyāmi atītānāgatān aham ||

tasmād vakṣyāmi vaḥ śreya āsannaṁ sara uttamam |

adya āsādya saraḥ snātvā viśramya ca vanaspatau ||

vyāsaṁ kamalapatrākṣaṁ dṛṣṭvā śokaṁ vihāsyatha |

dhārtarāṣṭrād vivāsaś ca dahanaṁ vāraṇāvate ||

trāṇaṁ ca vidurāt tubhyaṁ viditaṁ jñānacakṣuṣā |

āvāse śālihotrasya sa ca vāsaṁ vidhāsyati ||

varṣavātātapasaha ayaṁ puṇyo vanaspatiḥ |

pītamātre tu pānīye kṣutpipāse vinaśyataḥ ||

tapasā śālihotreṇa saro vṛkṣaś ca nirmitaḥ |

kādambāḥ sārasā haṁsāḥ kuraryaḥ kuraraiḥ saha |

ruvanti madhuraṁ gītaṁ gāndharvasvanamiśritam ||

yudhiṣṭhira uvāca |

evam etad yathāttha tvaṁ hiḍimbe nātra saṁśayaḥ |

sthātavyaṁ tu tvayā satye yathā brūyāṁ sumadhyame ||

Yudhiṣṭhira sprach: „Schütze auch mich — hier steht eine Frau, gepeinigt von der Macht des Begehrens. Die Guten erbarmen sich derer, die Zuflucht suchen, um aller menschlichen Ziele willen: Dharma, Wohlstand, Lust und Befreiung. Die dem Dharma zugetanen Weisen erklären, dass Mitgefühl selbst Dharma ist. Mit göttlichem Wissen schaue ich Vergangenes und Zukünftiges. Darum will ich euch sagen, was zu eurem Heil ist. Nicht weit von hier liegt ein vortrefflicher See. Geht heute dorthin, badet darin und ruht unter einem Baum. Bald schon werdet ihr, wenn ihr Vyāsa erblickt — lotosäugig — den Kummer abwerfen. Mit dem Auge der Erkenntnis weiß er bereits von eurer Verbannung durch die Dhārtarāṣṭras, vom Versuch, euch in Vāraṇāvata zu verbrennen, und von eurer Rettung durch Vidura. Er wird in der Einsiedelei des Weisen Śālihotra wohnen. Dort steht ein heiliger Baum, der Regen, Wind und Hitze erträgt. Schon durch das Trinken seines Wassers schwinden Hunger und Durst. Durch Śālihotras Askese wurden See und Baum ins Dasein gebracht. Dort singen Kadamba-Vögel, Kraniche, Schwäne und Fischadler, zusammen mit den Kuraras, süße Lieder, deren Töne sich mischen wie Gandharva-Musik.“ Darauf erwiderte Yudhiṣṭhira: „Hiḍimbe, was du gesagt hast, ist wahrlich so — kein Zweifel. Doch musst du fest in der Wahrheit stehen und genau so handeln, wie ich es dir gebiete, o Schlankhüftige.“

महताby great (intense)
महता:
Karana
TypeAdjective
Rootमहत्
FormNeuter, Instrumental, Singular
उतindeed/and
उत:
TypeIndeclinable
Rootउत
स्त्रियम्a woman
स्त्रियम्:
Karma
TypeNoun
Rootस्त्री
FormFeminine, Accusative, Singular
कामात्from desire; due to passion
कामात्:
Apadana
TypeNoun
Rootकाम
FormMasculine, Ablative, Singular
बाधिताम्afflicted/oppressed
बाधिताम्:
TypeAdjective
Rootबाध्
FormFeminine, Accusative, Singular
त्राहिprotect (me)!
त्राहि:
TypeVerb
Rootत्रा
FormImperative, Second, Singular
माम्me
माम्:
Karma
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormAccusative, Singular
अपिalso/even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
धर्मin dharma
धर्म:
Adhikarana
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Locative, Singular
अर्थin artha (wealth/purpose)
अर्थ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअर्थ
FormMasculine, Locative, Singular
कामin kāma (desire)
काम:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकाम
FormMasculine, Locative, Singular
मोक्षेषुin mokṣa(s) (liberation)
मोक्षेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमोक्ष
FormMasculine, Locative, Plural
दयाम्compassion
दयाम्:
Karma
TypeNoun
Rootदया
FormFeminine, Accusative, Singular
कुर्वन्तिdo/practise
कुर्वन्ति:
TypeVerb
Rootकृ
FormPresent, Third, Plural
साधवःgood people; the virtuous
साधवः:
Karta
TypeNoun
Rootसाधु
FormMasculine, Nominative, Plural
तम्that (as such)
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
धर्मम्dharma
धर्मम्:
Karma
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Accusative, Singular
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
प्राहुःhave said; declare
प्राहुः:
TypeVerb
Rootप्र+अह्
FormPerfect, Third, Plural
मुनयःsages
मुनयः:
Karta
TypeNoun
Rootमुनि
FormMasculine, Nominative, Plural
धर्मवत्सलाःfond of dharma
धर्मवत्सलाः:
TypeAdjective
Rootधर्म-वत्सल
FormMasculine, Nominative, Plural
दिव्यby divine
दिव्य:
Karana
TypeAdjective
Rootदिव्य
FormNeuter, Instrumental, Singular
ज्ञानेनby knowledge
ज्ञानेन:
Karana
TypeNoun
Rootज्ञान
FormNeuter, Instrumental, Singular
पश्यामिI see
पश्यामि:
TypeVerb
Rootदृश्
FormPresent, First, Singular
अतीतान्past (events)
अतीतान्:
Karma
TypeAdjective
Rootअतीत
FormMasculine, Accusative, Plural
अनागतान्future (events)
अनागतान्:
Karma
TypeAdjective
Rootअनागत
FormMasculine, Accusative, Plural
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormNominative, Singular

युधिछिर उवाच

Y
Yudhiṣṭhira
H
Hiḍimbā
V
Vyāsa
D
Dhārtarāṣṭra (Kauravas/Duryodhana)
V
Vidura
Ś
Śālihotra (sage)
V
Vāraṇāvata
S
saras (lake)
V
vanaspati (sacred tree)
G
Gandharvas (as musical reference)
K
kadamba-birds
S
sārasa (cranes)
H
haṁsa (swans)
K
kurarī/kurara (osprey/sea-eagle type birds)

Educational Q&A

Compassion (dayā) toward one who seeks protection is presented as a central expression of dharma, harmonizing all four human aims (dharma, artha, kāma, mokṣa). Alongside this ethical claim, the verse stresses satya—steadfastness in truth and obedience to a righteous directive—as the condition for trust and moral order.

In the Hiḍimbā episode, prophetic knowledge is voiced: the Pāṇḍavas’ exile, the Vāraṇāvata arson plot, and their rescue through Vidura are foreseen, and guidance is given to go to a nearby sacred lake and rest under a wondrous tree connected with the sage Śālihotra. Yudhiṣṭhira then affirms the truth of what Hiḍimbā says and instructs her to remain firm in truth and follow his command.