Shloka 11
बक-राक्षसस्य आह्वानम् तथा वृक्षयुद्धम्
Summons of Baka and the Tree-Weapon Engagement
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिता: । नाशवनुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया,वे कुरुकुलरत्न पाण्डव उस समय अधिक परिश्रम और प्यासके कारण बहुत कष्ट पा रहे थे। थकावटसे उनकी नींद भी बहुत बढ़ गयी थी, जिससे पीड़ित होकर वे आगे जानेमें असमर्थ हो गये
te śrameṇa ca kauravyās tṛṣṇayā ca prapīḍitāḥ | nāśaknuvan tadā gantuṃ nidrayā ca pravṛddhayā ||
Vaiśampāyana sprach: „Die Söhne des Kuru (die Pāṇḍavas), von Anstrengung und Durst bedrängt, konnten damals nicht weiterziehen; und als der überwältigende Schlaf aus der Ermattung über sie kam, wurden sie kraftlos und hielten an.“
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even the righteous and heroic are subject to bodily limits; dharma in practice includes recognizing fatigue and sustaining oneself, not merely pressing forward. The verse underscores the ethical realism of the epic: perseverance must be balanced with care for life and strength.
The Pāṇḍavas, described as Kurus, are worn down by hard travel—exertion and thirst overwhelm them, and heavy sleep from exhaustion prevents them from continuing. The narration marks a pause in their movement due to physical necessity.