Shloka 51
Pāṇḍu’s Marriages, Conquests, and Triumphal Return (पाण्डोर्विवाह-विजय-प्रत्यागमनम्)
भरतानां समुच्छेदो व्यक्त मद्धाग्यसंक्षयात् व्यथितां मां च सम्प्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम्,“मेरे भाग्यका नाश हो जानेसे अब भरतवंशका उच्छेद हो चला है, यह स्पष्ट दिखायी दे रहा है। इसके कारण मुझे व्यथित और पितृकुलको पीड़ित देख भीष्मने इस कुलकी वृद्धिके लिये मुझे एक सम्मति दी है। बेटी! उस सम्मतिकी सार्थकता तुम्हारे अधीन है। तुम भीष्मके बताये अनुसार मुझे उस अवस्थामें पहुँचाओ, जिससे मैं अपने अभीष्टकी सिद्धि देख सकूँ
vaiśampāyana uvāca |
bharatānāṃ samucchedo vyaktaṃ madbhāgyasaṃkṣayāt |
vyathitāṃ māṃ ca samprekṣya pitṛvaṃśaṃ ca pīḍitam ||
Vaiśampāyana sprach: „Da mein eigenes Glück dahinschwindet, zeichnet sich das Erlöschen der Bharata-Linie nun deutlich ab. Als Bhīṣma mich bekümmert sah und das Ahnenhaus bedrängt, schlug er einen Weg vor, dieses Geschlecht zu mehren. Tochter, das Gelingen dieses Rates liegt bei dir. Handle, wie Bhīṣma es gewiesen hat, und bringe mich in einen Zustand, in dem ich die Erfüllung meines innigsten Wunsches schauen kann.“
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds the dharmic responsibility to protect the continuity and well-being of one’s lineage and kingdom. Personal misfortune is framed as a public crisis when it threatens the ancestral line; therefore wise counsel (here, Bhīṣma’s) and cooperative action are presented as ethical necessities for restoring stability.
A speaker laments that the Bharata line is heading toward extinction due to the collapse of his own fortune. Observing both his distress and the suffering of the ancestral lineage, Bhīṣma proposes a plan to increase the family. The addressed ‘daughter’ is told that the plan’s success depends on her, and she is urged to act so that the speaker may see his desired goal fulfilled.