Shloka 46
नियोगप्रसङ्गः — The Niyoga Episode: Births of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura
(अयं देवब्रतश्वैव गड्भादत्तश्न मे सुतः | द्विनामा शान्तनो: पुत्र: शान्तनोरधिको गुणै: ।। अयं कुमार: पुत्रस्ते विवृद्धः पुनरेष्यति । अहं च ते भविष्यामि आदह्वानोपगता नृप ।।) राजन! मेरा यह पुत्र देवव्रत और गंगादत्त--दो नामोंसे विख्यात होगा। आपका बालक गुणोंमें आपसे भी बढ़कर होगा। (अच्छा, अब जाती हूँ) आपका यह पुत्र अभी शिशु- अवस्थामें है। बड़ा होनेपर फिर आपके पास आ जायगा और आप जब मुझे बुलायेंगे तभी मैं आपके सामने उपस्थित हो जाऊँगी। वैशम्पायन उवाच एतदाख्याय सा देवी तत्रैवान्तरधीयत । आदाय च कुमारं तं जगामाथ यथेप्सितम्,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! ये सब बातें बताकर गंगादेवी उस नवजात शिशुको साथ ले वहीं अन्तर्धान हो गयीं और अपने अभीष्ट स्थानको चली गयीं
vaiśampāyana uvāca | ayaṃ devavrataś caiva gaṅgādattaś ca me sutaḥ | dvināmā śāntanoḥ putraḥ śāntanor adhiko guṇaiḥ || ayaṃ kumāraḥ putras te vivṛddhaḥ punar eṣyati | ahaṃ ca te bhaviṣyāmi āhvānopagatā nṛpa || etad ākhyāya sā devī tatraivāntaradhīyata | ādāya ca kumāraṃ taṃ jagāmātha yathepsitam ||
Vaiśaṁpāyana sprach: „O König! Dieser mein Sohn wird unter zwei Namen bekannt sein — Devavrata und Gaṅgādatta. Er ist Śāntanus Sohn, und an Tugenden wird er selbst Śāntanu übertreffen. Dieses Kind, dein Sohn, ist noch jung; wenn er herangewachsen ist, wird er zu dir zurückkehren. Und sooft du mich rufst, o König, werde ich vor dir erscheinen.“ Nachdem sie dies gesagt hatte, verschwand die Göttin sogleich an eben jener Stelle; den Neugeborenen an sich nehmend, ging sie an den Ort, den sie begehrte. So, o Janamejaya, nachdem Gaṅgā all dies verkündet hatte, entschwand sie mit dem neugeborenen Knaben und zog fort, wie es ihr gefiel.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes the primacy of guṇa (virtue/character) over mere birth or status: the child is foretold to surpass his father in qualities. It also frames divine agency as operating within royal life—Gaṅgā acts with autonomy yet promises responsiveness to rightful summons, suggesting a moral order where power is tempered by accountability.
Gaṅgā tells King Śāntanu that their son will be known as Devavrata and Gaṅgādatta, will excel in virtues, and will return to Śāntanu after growing up. She then disappears on the spot, taking the infant with her to raise him elsewhere, while the narrator Vaiśampāyana reports this to King Janamejaya.