Previous Verse
Next Verse

Shloka 37

Prākṛta Sṛṣṭi and Pralaya: From Pradhāna to Brahmāṇḍa; Trimūrti Samanvaya

तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः / प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

tasmin kāryasya karaṇaṃ saṃsiddhiḥ parameṣṭhinaḥ / prākṛte 'ṇḍe vivṛttaḥ sa kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ

In jenem Ei entstanden die Mittel für das Werk der Schöpfung und die vollkommene Erfüllung des Vorhabens des höchsten Herrn. Im urstofflichen (prākṛta) Ei offenbarte sich der Kenner des Feldes (kṣetrajña), der Brahmā genannt wird.

तस्मिन्in that (egg)
तस्मिन्:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (pronoun), नपुंसकलिङ्ग/पुल्लिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
कार्यस्यof the effect/work
कार्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootकार्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
करणम्the instrument/means (of creation)
करणम्:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeNoun
Rootकरण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
संसिद्धिःthe complete accomplishment
संसिद्धिः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeNoun
Rootसंसिद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
परमेष्ठिनःof the Supreme Lord/Parameṣṭhin (Brahmā)
परमेष्ठिनः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootपरमेष्ठिन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
प्राकृतेin the primordial (natural)
प्राकृते:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootप्राकृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; अण्डे विशेषणम्
अण्डेin the egg
अण्डे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootअण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
विवृत्तःappeared, came forth
विवृत्तः:
Kriyā (क्रिया/Predicative participle)
TypeVerb
Rootवि + वृत् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ‘manifested/appeared’
सःhe
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (pronoun), पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
क्षेत्रज्ञःknower of the field
क्षेत्रज्ञः:
Karta (कर्ता/Subject apposition)
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—क्षेत्रस्य ज्ञः (षष्ठी-तत्पुरुष)
ब्रह्मसंज्ञितःcalled ‘Brahmā’
ब्रह्मसंज्ञितः:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootब्रह्मन् + संज्ञित (सम्+ज्ञा, क्त)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; समासः—ब्रह्म इति संज्ञा यस्य (तत्पुरुष)

Sūta (narrator) describing the cosmogony to the sages (Naimiṣāraṇya frame)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

P
Parameṣṭhin
P
Prakṛti
A
Aṇḍa (cosmic egg)
K
Kṣetrajña
B
Brahmā

FAQs

It presents the conscious principle as kṣetrajña (the Knower), which manifests within the primordial cosmos as Brahmā—implying that creation proceeds through a supreme intention (Parameṣṭhin) and a conscious knower that presides over the field (kṣetra) of Prakṛti.

No specific practice is prescribed in this verse; instead it supplies a Sāṃkhya-Yoga foundation used later in the Kurma Purana: discerning kṣetra (Prakṛti/body-mind) from kṣetrajña (awareness), a key contemplative discrimination that supports Yoga and Pāśupata-style renunciation and insight.

By attributing cosmic accomplishment to the supreme Parameṣṭhin while describing Brahmā as the manifested kṣetrajña, the verse supports the Purāṇa’s non-sectarian frame: one supreme lordly reality governs creation, harmonizing Shaiva-Vaishnava theological language rather than separating it.