Shloka 4
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
Devanagari script
महाचक्ररथेन्द्रस्य न जातं रक्षणं बलैः / एतं त्ववसरं प्राप्य रात्रौ दुष्टैः पराकृतम्
Transliteration
mahācakrarathendrasya na jātaṃ rakṣaṇaṃ balaiḥ / etaṃ tvavasaraṃ prāpya rātrau duṣṭaiḥ parākṛtam
Translation
Für den Herrn des großen Radwagens kam selbst durch Heeresmacht kein Schutz zustande. Diese Gelegenheit ergreifend, überfielen die Frevler ihn in der Nacht und bezwangen ihn.
Word by Word
महाचक्ररथेन्द्रस्यof the great lord of the wheel-chariot
महाचक्ररथेन्द्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootमहाचक्र-रथेन्द्र (प्रातिपदिक; महत्+चक्र+रथ+इन्द्र)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (determinative)
नnot
न:
सम्बन्ध (निषेध/Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negative particle)
जातम्arose/occurred
जातम्:
क्रिया (भाव/Predicative)
TypeVerb
Rootजन् (धातु) → जात (कृदन्त)
Formभूतकृत्-प्रत्ययान्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘भवति/अभवत्’ इत्यर्थे (came to be)
रक्षणम्protection
रक्षणम्:
कर्ता (प्रथमा/Subject)
TypeNoun
Rootरक्षण (प्रातिपदिक; √रक्ष् धातु-निष्पन्न)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
बलैःby forces/with troops
बलैः:
करण (करणम्/Instrument)
TypeNoun
Rootबल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन
एतम्this (one/this opportunity)
एतम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध (वाक्य-सम्बन्ध/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/अन्वयार्थक-निपात (but/indeed)
अवसरम्opportunity
अवसरम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootअवसर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
प्राप्यhaving obtained
प्राप्य:
क्रिया-विशेषण (पूर्वकाल/Adverbial participle)
TypeVerb
Rootप्र-आप् (धातु) → प्राप्य (कृदन्त)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive), ‘प्राप्य’ = having obtained
रात्रौat night
रात्रौ:
अधिकरण (स्थान/काल-Adhikaraṇa)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
दुष्टैःby the wicked (ones)
दुष्टैः:
कर्ता (Agent/कर्ता)
TypeNoun
Rootदुष्ट (प्रातिपदिक; √दुष्)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन
पराकृतम्was overpowered/defeated
पराकृतम्:
क्रिया (कर्मणि/Passive predicate)
TypeVerb
Rootपरा-कृ (धातु) → पराकृत (कृदन्त)
Formभूतकृत्-प्रत्ययान्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘पराजितम्/अपकृतम्’ इत्यर्थे