Shloka 111
व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णन (Origins/Enumeration of Vyāsa’s Disciplic Succession) — Chapter on Vedic Transmission Lineages
Devanagari script
अर्यम्णो दक्षिणं ये तु पितृयानं समाश्रिताः / दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः
Transliteration
aryamṇo dakṣiṇaṃ ye tu pitṛyānaṃ samāśritāḥ / dārāgnihotriṇaste vai yai prajāhetavaḥ smṛtāḥ
Translation
Wer den südlichen Weg Aryamans, den Pitṛyāna, wählt, sind Hausväter mit Gattin, die das Agnihotra vollziehen; ihrer gedenkt man als Ursache der Nachkommenschaft.
Word by Word
अर्यम्णःof Aryaman
अर्यम्णः:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootअर्यमन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
दक्षिणम्the southern (region/path)
दक्षिणम्:
कर्म (Karma/Object; with implied ‘go/attain’)
TypeNoun
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
येwho
ये:
कर्ता (Karta; refers to ‘they’)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सम्बन्धक सर्वनाम
तुbut/indeed
तु:
वाक्य-सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात
पितृ-यानम्the path of the ancestors (pitṛyāna)
पितृ-यानम्:
कर्म (Karma/Object; with समाश्रिताः)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक) + यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुष: ‘पितॄणां यानम्’
समाश्रिताःhaving resorted to
समाश्रिताः:
क्रिया/विशेषण (Predicative participle of subject)
TypeVerb
Rootसम्-आ-√श्रि (धातु; √श्रि सेवायाम्, क्त)
Formभूतकृदन्त (past active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; कर्तरि प्रयोग: ‘having resorted to’
दार-अग्नि-होत्रिणःthose who maintain wife and perform agnihotra
दार-अग्नि-होत्रिणः:
कर्ता (Karta; apposition to ये)
TypeNoun
Rootदार (प्रातिपदिक) + अग्नि (प्रातिपदिक) + होत्रिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; तत्पुरुष (समाहार/सम्बन्ध): ‘दारैः सह अग्निहोत्रिणः’/‘अग्निहोत्रं कुर्वन्तः’
तेthey
ते:
कर्ता (Karta; resumptive pronoun)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
वैindeed
वै:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
यैःby whom
यैः:
करण/सम्बन्ध (Instrumental; ‘by whom/through whom’)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; सम्बन्धक सर्वनाम
प्रजा-हेतवःcauses of progeny
प्रजा-हेतवः:
प्रथमा-सम्बन्ध (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक) + हेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; तत्पुरुष: ‘प्रजायाः हेतवः’
स्मृताःare regarded as
स्मृताः:
क्रिया (Predicative; passive)
TypeVerb
Rootस्मृत (कृदन्त; √स्मृ धातु, क्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; कर्मणि: ‘are called/considered’