Shloka 1
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३४// सगर उवाच मुने परमतत्त्वज्ञध्यानज्ञानार्थकोविद / भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहः कुतः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite catustriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 34// sagara uvāca mune paramatattvajñadhyānajñānārthakovida / bhagavadbhaktisaṃlīnamānasānugrahaḥ kutaḥ
Translation
Sagara sprach: O Weiser, Kenner der Höchsten Wahrheit, Experte für die Bedeutung von Meditation und Wissen, woher kommt die Gnade für einen Geist, der in der Hingabe an den Herrn versunken ist?
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक/समाप्त्यर्थक अव्यय (quotative/end marker)
श्रीब्रह्माण्डेin the Śrī Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootश्री + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन; कर्मधारयः (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारयः (महच्च तत् पुराणम्)
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः; कृदन्त—क्त (prokta = said)
मध्यभागेin the middle section
मध्यभागे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मध्यस्य भागः)
तृतीयthird
तृतीय:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषणम् (पादे इत्यस्य)
उपोद्धातपादेin the Upoddhāta section (pāda)
उपोद्धातपादे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः (उपोद्धातस्य पादः)
भार्गवचरितेin the narrative of Bhārgava
भार्गवचरिते:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभार्गव + चरित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भार्गवस्य चरितम्)
चतुस्त्रिंशत्तमःthirty-fourth
चतुस्त्रिंशत्तमः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुस्त्रिंशत् + तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक विशेषणम्; द्विगु-समासः (चतुस्त्रिंशत् = 34)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता; heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सगरःSagara
सगरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसगर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
मुनेO sage
मुने:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
परमतत्त्वज्ञknower of the supreme truth
परमतत्त्वज्ञ:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootपरम + तत्त्व + ज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (परमस्य तत्त्वस्य ज्ञः)
ध्यानज्ञानार्थकोविदskilled in the meaning of meditation and knowledge
ध्यानज्ञानार्थकोविद:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootध्यान + ज्ञान + अर्थ + कोविद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (ध्यान-ज्ञानयोः अर्थे कोविदः)
भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहःthe grace (arising from) a mind absorbed in devotion to the Lord
भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहः:
Karta (कर्ता; subject of implied 'asti')
TypeNoun
Rootभगवत् + भक्ति + संलीन + मानस + अनुग्रह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः (भगवति भक्त्या संलीनं मानसं यस्य सः—अर्थतः बहुव्रीह्यर्थसन्निकर्षः, परन्तु रूपतः तत्पुरुष-समास-श्रृङ्खला)
कुतःfrom where/how
कुतः:
Hetu (हेतु; interrogative cause)
TypeIndeclinable
Rootकुतस् (अव्यय)
Formप्रश्नार्थक अव्यय (interrogative: whence/how)