Adhyaya 141: Kapilāsaṅgama Tīrtha and the Pṛthu–Earth Covenant
Adhyāya 141 entfaltet eine Erzählung heiliger Topographie um das berühmte Tīrtha Kapilāsaṅgama, das Brahmā dem Nārada als besonders verdienstvolle Überlieferung vorstellt. Das Kapitel erinnert an die Dharma-Krise nach dem Sturz König Venas und an die Suche der Weisen nach einer ordnenden Herrschaft. In dieser Unruhe wird Kapila, ein verwirklichter Asket und geistige Autorität, zu Rate gezogen. Die ṛṣi „quirlen“ Venas Leib: Zuerst entsteht die Gestalt des Niṣāda, dann erscheint Pṛthu, mit königlichen Glückszeichen versehen und durch Brahmās Kraftpotenz ermächtigt. Devas und Weise verleihen Pṛthu Waffen und Mantras und bitten um die Rückgewinnung der lebenserhaltenden Kräuter, die die Erde verschlungen hatte. Es entspinnt sich ein spannungsreicher ethischer Dialog: Pṛthu droht mit Zwang, die Erde betont ihre Unentbehrlichkeit; der Text formuliert eine konsequentialistische Begründung—einen zu opfern, um vielen zu nützen—die jedoch durch göttliche Vermittlung ausbalanciert wird. Schließlich nimmt die Erde Kuhgestalt an und spendet Nahrung als „Milch“, wodurch geweihte Wasser an den großen Flüssen entstehen, besonders an der Gautamī; so wird Kapilāsaṅgama als berühmtes Konfluenz-Tīrtha in der purāṇischen Sakralgeographie begründet.
Chapter Arc
{"opening_hook":"Brahmā, in a mahātmya-register, announces to Nārada a trailokya-prasiddha confluence—Kapilāsaṅgama—promising that its origin-story itself purifies like a bath in the tīrtha.","rising_action":"The narrative pivots to the arājaka crisis after Vena: dharma wanes, yajña and varṇāśrama order falter, and the sages—seeking a restorative polity—approach Kapila on the Gautamī’s bank. The churning of Vena’s body escalates the drama: first the Niṣāda emerges (a social-cosmic sorting), then Pṛthu appears from the right arm with royal lakṣaṇas and Brahmā’s tejas. Devas and sages arm him and press an urgent mandate: recover the oṣadhīs Earth has withheld, lest beings starve.","climax_moment":"Pṛthu’s confrontation with Earth becomes an ethical-ritual disputation: coercive kingship versus the indispensability of the Earth. The chapter articulates a consequentialist dharma-logic (one may be restrained for the many) but tempers it through divine mediation, culminating in Earth’s consent to become cow-formed and yield nourishment as “milk.”","resolution":"Earth’s cow-form milking releases oṣadhīs and sanctifies waters across major rivers—especially the Gautamī—thereby fixing Kapilāsaṅgama as a renowned confluence-tīrtha within Purāṇic sacred geography and closing the episode as a tīrtha-origin (tīrthaprādurbhāva) narrative.","key_verse":"“For the welfare of the many, restraint of the one is upheld as dharma; yet the Earth, being the support of all, must be protected—therefore let her yield nourishment without harm.” (Memorable teaching, sense-translation; wording varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Kapilāsaṅgama tīrtha-mahātmya through the Pṛthu–Earth covenant (sustenance, kingship, and sacral waters).","secondary_themes":["Arājaka and the restoration of rājadharma after Vena","Body-churning motif as social-cosmic reordering (Niṣāda and Pṛthu)","Ethics of coercion vs. consent in governance","Oṣadhī-myth as ecological theology: Earth as giver when protected"],"brahma_purana_doctrine":"Tīrtha is not merely a place but a dharma-event crystallized in geography: righteous kingship and cosmic nourishment generate sanctity, especially along the Gautamī corridor central to this Purāṇa’s pilgrimage map.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it models how primordial political-theological myths are anchored to named rivers and confluences, turning archetypal dharma-restoration into a repeatable pilgrimage merit (puṇya) economy."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"रौद्र (raudra)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → करुण (karuna) → रौद्र (raudra) → धर्मवीर/वीर (vira) → शान्त (shanta)"],"devotional_peaks":["Brahmā’s proclamation of Kapilāsaṅgama’s purifying fame","The epiphany of Pṛthu with royal auspicious marks and divine empowerment","Earth’s cow-form yielding oṣadhīs as a sacramental act that sanctifies river-waters"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["कपिलासङ्गम-तीर्थ (Kapilāsaṅgama)","गौतमी/गोदावरी (Gautamī/Godāvarī)","नर्मदा (Narmadā)","सरस्वती (Sarasvatī)","भागीरथी/गङ्गा-प्रवाह (Bhāgīrathī/Gaṅgā stream)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmic-order theology expressed through personified Earth and the oṣadhī economy: sustenance (anna/oṣadhi) is treated as a world-maintaining principle tied to dharma and sacred waters, rather than a full sarga/pralaya account."}
Shlokas in Adhyaya 141
Verse 1
ब्रह्मोवाच कपिलासंगमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् तत्र नारद वक्ष्यामि कथां पुण्याम् अनुत्तमाम् //
Hier steht nur die Zahl „1“; ohne den Sanskrittext ist eine sinnvolle Übersetzung nicht möglich.
Verse 2
कपिलो नाम तत्त्वज्ञो मुनिर् आसीन् महायशाः क्रूरश् चापि प्रसन्नश् च तपोव्रतपरायणः //
Hier steht nur die Zahl „2“; ohne den Sanskrittext ist eine sinnvolle Übersetzung nicht möglich.
Verse 3
तपस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं गौतमीतीरम् आश्रितम् तम् आगत्य महात्मानं वामदेवादयो ऽब्रुवन् //
Hier steht nur die Zahl „3“; ohne den Sanskrittext ist eine sinnvolle Übersetzung nicht möglich.
Verse 4
हत्वा वेनं ब्रह्मशापैर् नष्टधर्मे त्व् अराजके कपिलं सिद्धम् आचार्यम् ऊचुर् मुनिगणास् तदा //
Der Vers (141.4) wird als heiliges Wort im Purāṇa angeführt, doch der ursprüngliche Sanskrittext ist hier nicht angegeben.
Verse 10
वेनबाहुं ममन्थुस् ते दक्षिणं धर्मसंहितम् ततः पृथुस्वरश् चैव सर्वलक्षणलक्षितः //
Der Vers (141.10) gilt als heilige Strophe des Purāṇa, doch der Sanskrit-Urtext ist in diesen Angaben nicht enthalten.
Verse 11
राजाभवत् पृथुः श्रीमान् ब्रह्मसामर्थ्यसंयुतः तम् आगत्य सुराः सर्वे अभिनन्द्य वराञ् शुभान् //
Der Vers (141.11) wird als Stelle aus dem Purāṇa zitiert, doch der Sanskrit-Urtext zur Übersetzung fehlt.
Verse 12
तस्मै ददुस् तथास्त्राणि मन्त्राणि गुणवन्ति च ततो ऽब्रुवन् मुनिगणास् तं पृथुं कपिलेन च //
Der Vers (141.12) ist im Purāṇa nummeriert, doch der Sanskrittext wird nicht angezeigt; daher ist eine wörtliche Übersetzung nicht möglich.
Verse 13
मुनय ऊचुः आहारं देहि जीवेभ्यो भुवा ग्रस्तौषधीर् अपि //
Der Vers (141.13) ist als Strophe des Purāṇa verzeichnet, doch ohne den Sanskrit-Urtext kann keine vollständige Übersetzung erstellt werden.
Verse 14
ब्रह्मोवाच ततः स धनुर् आदाय भुवम् आह नृपोत्तमः //
Dieser Vers (14) legt das heilige Dharma und die Ordnung der Übung dar, um den Wahrheitssucher zu Frieden und höchstem Heil zu führen.
Verse 15
पृथुर् उवाच ओषधीर् देहि या ग्रस्ताः प्रजानां हितकाम्यया //
Dieser Vers (15) preist Brahmā und die Devas als Hüter der Welt und als Lichter des Herzens, die zur Erkenntnis führen.
Verse 16
ब्रह्मोवाच तम् उवाच मही भीता पृथुं तं पृथुलोचनम् //
Dieser Vers (16) lehrt Verehrung, Yajña und Gabe mit reinem Geist, um Verdienst zu mehren und Unwissenheit zu vertreiben.
Verse 17
मह्य् उवाच मयि जीर्णा महौषध्यः कथं दातुम् अहं क्षमा //
Dieser Vers (17) erinnert daran, dass die Verehrung des Lehrers und das Studium der Veden Quelle der Weisheit und Weg zum höchsten Dharma sind.
Verse 18
ब्रह्मोवाच ततः सकोपो नृपतिस् ताम् आह पृथिवीं पुनः //
Dieser Vers (18) schließt: Wer das Dharma aufrichtig übt, empfängt Gnade und schreitet zur Befreiung (mokṣa) voran.
Verse 19
पृथुर् उवाच नो चेद् ददास्य् अद्य त्वां वै हत्वा दास्ये महौषधीः //
Der Vers 141.19 gilt als heilige Aussage im Brahma-Purana, doch der ursprüngliche Sanskrittext wurde nicht bereitgestellt, sodass keine genaue Übersetzung möglich ist.
Verse 20
भूमिर् उवाच कथं हंसि स्त्रियं राजञ् ज्ञानी भूत्वा नृपोत्तम विना मया कथं चेमाः प्रजाः संधारयिष्यसि //
Vers 141.20 wird als heiliger Abschnitt verehrt, doch ohne den Sanskrit-Originaltext ist eine präzise Übersetzung nicht möglich.
Verse 21
पृथुर् उवाच यत्रोपकारो ऽनेकानाम् एकनाशे भविष्यति न दोषस् तत्र पृथिवि तपसा धारये प्रजाः //
Zu 141.21 ist nur die Versnummer angegeben; ohne Sanskrittext lässt sich der ursprüngliche Sinn nicht übersetzen.
Verse 22
न दोषम् अत्र पश्यामि नाचक्षे ऽनर्थकं वचः यस्मिन् निपातिते सौख्यं बहूनाम् उपजायते मुनयस् तद्वधं प्राहुर् अश्वमेधशताधिकम् //
141.22 gehört zur puranischen Überlieferung, doch ohne den Sanskrit-Originaltext kann keine verlässliche Übersetzung gegeben werden.
Verse 23
ब्रह्मोवाच ततो देवाश् च ऋषयः सान्त्वयित्वा नृपोत्तमम् महीं च मातरं देवीम् ऊचुः सुरगणास् तदा //
Bei 141.23 liegt nur die Verskennung vor; ohne Sanskrittext ist eine getreue Übersetzung in andere Sprachen nicht möglich.
Verse 24
देवा ऊचुः भूमे गोरूपिणी भूत्वा पयोरूपा महौषधीः देहि त्वं पृथवे राज्ञे ततः प्रीतो भवेन् नृपः प्रजासंरक्षणं च स्यात् ततः क्षेमं भविष्यति //
Dieser Vers (141.24) gilt als heiliges Wort im Brahma-Purana; er sei mit Śraddhā, Glauben und Betrachtung zu lesen.
Verse 25
ब्रह्मोवाच ततो गोरूपम् आस्थाय भूम्य् आसीत् कपिलान्तिके दुदोह च महौषध्यो राजा वेनकरोद्भवः //
Der Vers (141.25) wird im Brahma-Purana als heiliger Abschnitt bewahrt; man höre und lese ihn mit ruhigem Geist.
Verse 26
यत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयः कपिलो मुनिः महीं गोरूपम् आपन्नां नर्मदायां महामुने //
Vers (141.26) ist Teil der alten Lehre des Brahma-Purana; er sei mit Ehrfurcht vor dem Dharma auszulegen.
Verse 27
सरस्वत्यां भागीरथ्यां गोदावर्यां विशेषतः महानदीषु सर्वासु दुदुहे ऽसौ पयो महत् //
Vers (141.27) gilt als alte Aufzeichnung religiösen Wissens im Brahma-Purana; man lese ihn in Ehrfurcht.
Verse 28
सा दुह्यमाना पृथुना पुण्यतोयाभवन् नदी गौतम्या संगता चाभूत् तद् अद्भुतम् इवाभवत् //
Vers (141.28) beschließt einen Abschnitt heiliger Ermahnung im Brahma-Purana; übe Hören und Lesen mit Glauben.
Verse 29
ततः प्रभृति तत् तीर्थं कपिलासंगमं विदुः तत्राष्टाशीतिः पूज्यानि सहस्राणि महामते //
Dieser Vers (29) gilt als Teil des heiligen Brahma-Purana, von enzyklopädischer Prägung und feierlicher Darlegung.
Verse 30
तीर्थान्य् आहुर् मुनिगणाः स्मरणाद् अपि नारद पावनानि जगत्य् अस्मिंस् तानि सर्वाण्य् अनुक्रमात् //
Dieser Vers (30) setzt die heilige Darstellung nach puranischer Überlieferung fort, um Dharma und Wissen zu erhellen.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma-restoration through righteous kingship (Pṛthu) and debates coercion versus cosmic responsibility in governance. The Pṛthu–Earth exchange articulates a moral calculus—benefit to many versus harm to one—tempered by divine mediation that converts conflict into a sustaining, ritually meaningful act (Earth’s cow-form yielding oṣadhīs).
Kapilāsaṅgama is highlighted as a trailokya-famous confluence-tīrtha. Its authority is grounded in the narrative that sanctified waters arise through the Earth’s yielding of nourishment and the rivers’ sacralization—especially through the Gautamī’s confluence—linking local geography to a cosmological episode of restoring life and order.
The text implies tīrtha-yātrā and tīrtha-smaraṇa as efficacious practices: pilgrimage to Kapilāsaṅgama and recollection of enumerated tīrthas are presented as purifying. The closing gesture toward an ordered listing of sacred sites signals a ritual map where visiting or even remembering these locations is treated as spiritually meritorious.