Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa, Shloka 10

नगरादिवास्तुकथनं

Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements

या दशान्याश्चेति ख , ग , घ , ङ , ज च सूत्रपादत इति ग सूत्रपातत इति छ शक्रमेकं तथापत्यमिति झ रोगाहिमोक्षेति ख , छ च सोमरूप्यदितौ दितिमिति ख षडङ्गका इति ग गोष्ठस्थ इति छ मरीचिकाग्निमध्ये तु सविता द्विपदस्थितः सावित्री तदधो द्व्यंशे विवस्वान् षट्पदे त्वधः

yā daśānyāśceti kha , ga , gha , ṅa , ja ca sūtrapādata iti ga sūtrapātata iti cha śakramekaṃ tathāpatyamiti jha rogāhimokṣeti kha , cha ca somarūpyaditau ditimiti kha ṣaḍaṅgakā iti ga goṣṭhastha iti cha marīcikāgnimadhye tu savitā dvipadasthitaḥ sāvitrī tadadho dvyaṃśe vivasvān ṣaṭpade tvadhaḥ

„‚Und jene zehn anderen …‘—so lesen die Handschriften Kha, Ga, Gha, Ṅa und Ja. ‚Aus dem Viertel des Sūtra-Fußes‘—so liest Ga; ‚aus dem Viertel, wo das Sūtra geworfen/gesetzt wird‘—so liest Cha. ‚Einer ist Śakra, ebenso die Nachkommenschaft‘—so liest Jha. ‚(Zur) Befreiung von Krankheit und von Schlangenplage‘—so lesen Kha und Cha. ‚Soma, von silberner Gestalt; in Aditi (und) in Diti‘—so liest Kha. ‚Sechsgliedrig (ṣaḍ-aṅga)‘—so liest Ga. ‚Im goṣṭha (Kuhstall) befindlich‘—so liest Cha. Inmitten des „strahlenartigen Feuers“ (marīcikā-agni) ist Savitṛ in einer zweifüßigen Setzung aufgestellt; darunter, in einer Zweiteilung, steht Sāvitrī; und darunter, in einer sechsfüßigen Setzung, steht Vivasvān.

याwhich (she/that)
या:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-सूचक सर्वनाम
दशten
दश:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदशन् (संख्या-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् संख्या; (ten)
अन्याःothers
अन्याः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्ति-सूचक अव्यय (quotative)
(marker) kha
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootख (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर/बीज-निर्देश (marker letter)
(marker) ga
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootग (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर/बीज-निर्देश (marker letter)
(marker) gha
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootघ (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर/बीज-निर्देश (marker letter)
(marker) ṅa
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootङ (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर/बीज-निर्देश (marker letter)
(marker) ja
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootज (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर/बीज-निर्देश (marker letter)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
सूत्रपादतfrom the sūtra-foot
सूत्रपादत:
Apadana (अपादान)
TypeIndeclinable
Rootसूत्र + पाद (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समासः; तसिल्/तद्धितान्त-प्रयोगः (ablatival adverb: ‘from the sūtra-foot’)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-अव्यय
(marker) ga
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootग (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर (marker)
सूत्रपाततfrom the sūtra-descent/placing
सूत्रपातत:
Apadana (अपादान)
TypeIndeclinable
Rootसूत्र + पात (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समासः; तसिल्/तद्धितान्त-प्रयोगः (ablatival adverb: ‘from the sūtra-fall/placing’)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-अव्यय
(marker) cha
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootछ (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर (marker)
शक्रम्Śakra (Indra)
शक्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशक्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
एकम्one
एकम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
तथाlikewise
तथा:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formरीतिवाचक-अव्यय (so/likewise)
अपत्यम्offspring/descendant
अपत्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअपत्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-अव्यय
(marker) jha
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootझ (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर (marker)
रोगाहिमोक्षrelease from disease and serpent (term/name)
रोगाहिमोक्ष:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरोग + अहि + मोक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (सन्दर्भानुसार), एकवचन; समासः तत्पुरुषः (रोग-अहि-सम्बन्धी मोक्षः)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-अव्यय
(marker) kha
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootख (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर (marker)
(marker) cha
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootछ (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर (marker)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
सोमरूप्यSoma-silver / Soma-form (term)
सोमरूप्य:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसोम + रूप्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (सन्दर्भानुसार), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (सोमस्य रूप्यम्/रूपम्)
अदितौin Aditi
अदितौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन
दितिम्Diti (acc.)
दितिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-अव्यय
(marker) kha
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootख (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर (marker)
षडङ्गकाःsix-limbed ones (term)
षडङ्गकाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootषट् + अङ्ग + क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; द्विगु-समासः (षड्-अङ्गाः ये)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-अव्यय
(marker) ga
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootग (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर (marker)
गोष्ठस्थsituated in the cowshed/enclosure (term)
गोष्ठस्थ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootगोष्ठ + स्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः सप्तमी-तत्पुरुषः (गोष्ठे स्थितः)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-अव्यय
(marker) cha
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootछ (अव्यय/संकेत)
Formसंकेताक्षर (marker)
मरीचिकाग्निमध्येin the middle of the mirage-fire
मरीचिकाग्निमध्ये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमरीचिका + अग्नि + मध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; समासः तत्पुरुषः (मरीचिका-अग्न्योः मध्ये)
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषण-अव्यय
सविताSavitṛ (Sun)
सविता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
द्विपदस्थितःsituated in the two-footed (section)
द्विपदस्थितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootद्वि + पद + स्थित (प्रातिपदिक)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (द्विपदे स्थितः)
सावित्रीSāvitrī
सावित्री:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसावित्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तत्that
तत्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
अधःbelow
अधः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअधः (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (below)
द्व्यंशेin the two-part portion
द्व्यंशे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootद्वि + अंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; द्विगु-समासः (द्वौ अंशौ यस्मिन्)
विवस्वान्Vivasvān (Sun)
विवस्वान्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविवस्वत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
षट्पदेin the six-footed (section)
षट्पदे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootषट् + पद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; द्विगु-समासः
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविशेषण-अव्यय
अधःbelow
अधः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअधः (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (below)

Lord Agni (Agni Purāṇa’s primary narrator) speaking to Vasiṣṭha (standard dialogue frame)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Jyotisha","secondary_vidya":"Mantra","practical_application":"Sūrya-maṇḍala visualization and mantra-nyāsa: mapping Savitṛ/Sāvitrī/Vivasvān into specified ‘pada’ placements; also preserves manuscript-variant readings for correct ritual recitation.","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Commentary","entry_title":"Sūrya-maṇḍala Nyāsa (Savitṛ–Sāvitrī–Vivasvān) with Pāṭha-bheda","lookup_keywords":["surya-mandala","Savitri","Vivasvan","maricika-agni","patha-bheda"],"quick_summary":"The passage combines textual variants (pāṭha-bheda) with a practical placement-instruction: Savitṛ in the marīcikā-agni center with a two-footed placement, Sāvitrī below in a two-part division, and Vivasvān below in a six-footed placement."}

Concept: Correct mantra and correct placement (nyāsa) depend on correct text (pāṭha); ritual efficacy is tied to philological accuracy and cosmological mapping.

Application: When performing Sūrya-maṇḍala pūjā/nyāsa, follow the specified center-and-below placements; consult manuscript tradition to avoid mis-recitation in bīja/epithet sequences.

Khanda Section: Jyotiṣa / Sūrya-maṇḍala (Solar iconography and mantra-nyāsa style placements)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: Cosmic-region

Visual Art Cues: {"scene_description":"A solar maṇḍala with a blazing ‘marīcikā-agni’ center containing Savitṛ; beneath it a band/compartment for Sāvitrī; beneath that a six-petaled/ six-footed station for Vivasvān; marginal notes showing manuscript variants (Kha/Ga/Cha/Jha).","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, radiant sun-disc with flame-like rays (marīcikā-agni), Savitṛ seated at center, Sāvitrī in a lower register, Vivasvān in a six-petaled base, side margins with stylized manuscript-variant glyphs, warm reds and yellows","tanjore_prompt":"Tanjore, gold-foiled sun mandala, Savitṛ with brilliant aureole at center, Sāvitrī below with ornate jewelry, Vivasvān on a six-petaled pedestal, decorative borders and small panels indicating variant readings","mysore_prompt":"Mysore style, technical diagram of Sūrya-maṇḍala with labeled compartments, arrows indicating ‘two-pada’ and ‘six-pada’ placements, neat marginalia for Kha/Ga/Cha/Jha variants, clear instructional composition","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, a scholar-priest comparing manuscripts while pointing to a painted solar diagram, delicate rays around the sun, Savitṛ/Sāvitrī/Vivasvān placed in stacked compartments, fine calligraphy of variant notes"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Sūryakānt (if available in tradition)","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: दशान्याश्च → दश + अन्याः + च; रोगाहिमोक्षेति → रोगाहिमोक्ष + इति; दितिमिति → दितिम् + इति; मरीचिकाग्निमध्ये → मरीचिका + अग्नि + मध्ये; तदधो → तत् + अधः; द्व्यंशे → द्वि-अंशे; tvadhaḥ (IAST) → तु + अधः.

Related Themes: Agni Purana 105 (Sūrya-maṇḍala/nyāsa continuation; earlier lists: 105.8–105.9)

S
Savitṛ
S
Sāvitrī
V
Vivasvān
S
Soma
A
Aditi
D
Diti
Ś
Śakra (Indra)
A
Agni

FAQs

It gives a technical placement scheme (nyāsa/diagrammatic positioning) for Savitṛ, Sāvitrī, and Vivasvān using measured ‘two-foot’ and ‘six-foot’ placements, and preserves manuscript variant readings that affect how the placement is described.

Alongside theology, it records practical ritual-technical instructions (spatial placements and measured divisions) and even notes textual variants—showing the Purāṇa’s compendious style that blends worship-technology, mantra practice, and editorial transmission.

Correctly situating solar powers (Savitṛ/Sāvitrī/Vivasvān) in ritual visualization is presented as aligning the practitioner with solar order and purification, traditionally linked with protection and release from afflictions such as disease and snake-related harm.