Adhyaya 59
Varaha PuranaAdhyaya 599 Shlokas

Adhyaya 59: The Obstacle-Removing Vow (Procedure for Worship of Vināyaka)

Avighnakara-vrata (Vināyaka-pūjā-vidhi)

Ritual-Manual

এই অধ্যায়ে বিঘ্ন নিবারণ ও অপসারণের জন্য অবিঘ্নকর-ব্রত এবং বিনায়ক পূজার বিধি বলা হয়েছে। ফাল্গুন মাসের চতুর্থীতে ব্রত গ্রহণ করে নক্তাহার (রাত্রিভোজন) নিয়ম পালন করতে হয় এবং তিলান্ন দিয়ে পারণ করতে হয়। সেই তিলান্ন হোমে আহুতি দিয়ে ব্রাহ্মণকে দান করতে বলা হয়েছে, বিশেষত স্বর্ণনির্মিত গজবক্ত্র গণেশের প্রতিমা। ব্রতের কার্যকারিতা প্রমাণে সগরের অশ্বমেধ সম্পন্ন হওয়া, রুদ্রের ত্রিপুর ধ্বংস এবং বক্তার ‘সমুদ্রপান’ কীর্তি উল্লেখিত—সবই বিনায়কের কৃপায় এই ব্রতের ফল বলে প্রতিপাদিত।

Primary Speakers

VarāhaPṛthivī

Key Concepts

avighnakara-vratacaturthī observance (Gaṇeśa/Vināyaka association)naktāhāra (night-meal discipline)tilānnā pāraṇa and homadāna to brāhmaṇa (including sauvarṇa gajavaktra)vighna-vināśa (removal of obstacles)itihāsa-style exempla (Sagara, Tripura episode)

Shlokas in Adhyaya 59

Verse 1

अगस्त्य उवाच । अथाविघ्नकरं राजन् कथयामि शृणुष्व मे । येन सम्यक् कृतेंऽपि न विघ्नमुपजायते ॥ ५९.१ ॥

অগস্ত্য বললেন—হে রাজন, এখন আমি বিঘ্ননাশক উপায় বলছি; আমার কথা শোনো। যার দ্বারা যথাযথভাবে সম্পন্ন কর্মেও কোনো বাধা জন্মায় না।

Verse 2

चतुर्थ्यां फाल्गुने मासि ग्रहीतव्यं व्रतं त्विदम् । नक्ताहारेण राजेन्द्र तिलान्नं पारणं स्मृतम् । तदेवाग्नौ तु होतव्यं ब्राह्मणाय च तद्भवेत् ॥ ५९.२ ॥

ফাল্গুন মাসের চতুর্থীতে এই ব্রত গ্রহণ করতে হয়। হে রাজেন্দ্র, নক্তাহার (রাতে আহার) নিয়মে তিল-ভাতকে পারণ বলা হয়েছে; সেটিই অগ্নিতে হোম করতে এবং ব্রাহ্মণকে দান করতে হবে।

Verse 3

चातुर्मास्यं व्रतं चैत्तत् कृत्वा वै पञ्च मे तथा । सौवर्णं गजवक्त्रं तु कृत्वा विप्राय दापयेत् ॥ ५९.३ ॥

এই চাতুর্মাস্য ব্রত সম্পন্ন করে, এবং আমার নির্দিষ্ট পাঁচটি আচরণও পালন করে, হাতিমুখবিশিষ্ট স্বর্ণমূর্তি নির্মাণ করিয়ে ব্রাহ্মণকে দান করতে হবে।

Verse 4

पायसैः पञ्चभिः पात्रैरुपेतं तु तिलैस्तथा । एवं कृत्वा व्रतं चै तत् सर्वविघ्नैर्विमुच्यते ॥ ५९.४ ॥

পাঁচটি পাত্রে পায়স পূর্ণ করে এবং সঙ্গে তিলসহ, এভাবে এই ব্রত পালন করলে মানুষ সকল বিঘ্ন থেকে মুক্ত হয়।

Verse 5

हयमेधस्य विघ्ने तु संजाते सगरः पुरा । एतदेव चरित्वा तु हयमेधं समापतवान् ॥ ५९.५ ॥

প্রাচীনকালে অশ্বমেধ যজ্ঞে বিঘ্ন উপস্থিত হলে, সগর এই ব্রতই পালন করে অশ্বমেধ সম্পূর্ণ করেছিলেন।

Verse 6

तथा रुद्रेण देवेन त्रिपुरं निघ्नता पुरा । एतदेव कृतं तस्मात् त्रिपुरं तेन पातितम् । मया समुद्रं पिबता एतदेव कृतं व्रतम् ॥ ५९.६ ॥

যেমন পূর্বকালে দেব রুদ্র ত্রিপুর বধ করতে গিয়ে এই একই ব্রত পালন করেছিলেন, তাই তাঁর দ্বারাই ত্রিপুর পতিত হয়েছিল। তেমনি আমিও সমুদ্র পান করার সময় এই একই ব্রত গ্রহণ করেছিলাম।

Verse 7

अन्यैरपि महीपालैरेतदेव कृतं पुरा । तपोऽर्थिभिर्ज्ञानकृतैर्निर्विघ्नार्थे परंतप ॥ ५९.७ ॥

হে পরন্তপ! পূর্বকালে অন্যান্য ভূ-পালকরাও এই একই কর্ম করেছিলেন। তপস্যাপ্রার্থী ও জ্ঞাননিষ্ঠ লোকেরাও নির্বিঘ্নতার জন্য এটাই পালন করেছিলেন।

Verse 8

शूराय धीराय गजाननाय लम्बोदरायैकदंष्ट्राय चैव । एवं पूज्यस्तद्दिने तत्पुनश्च होमं कुर्याद् विघ्नविनाशहेतोः ॥ ५९.८ ॥

শূর, ধীর, গজানন, লম্বোদর ও একদন্ত—এইভাবে সেই দিনে তাঁকে পূজা করে, বিঘ্ননাশের জন্য পুনরায় হোম করা উচিত।

Verse 9

अनेन कृतमात्रेण सर्वविघ्नैर्विमुच्यते । विनायकस्य कृपया कृतकृत्यो नरो भवेत् ॥ ५९.९ ॥

এটি মাত্র করলেই মানুষ সকল বিঘ্ন থেকে মুক্ত হয়; বিনায়কের কৃপায় সে কৃতকৃত্য—অর্থাৎ কর্তব্যসিদ্ধ—হতে পারে।

Frequently Asked Questions

The text foregrounds disciplined, rule-governed action (vrata) as a means to reduce disruption (vighna) in major undertakings; it frames efficacy as arising from correct timing, restraint (naktāhāra), and socially distributive acts (homa and dāna), culminating in the ideal of becoming kṛtakṛtya (“having accomplished what is to be done”) through Vināyaka’s anugraha.

The observance is specified for caturthī (the fourth lunar day) in the month of Phālguna. The chapter also mentions a cāturmāsya-related framing (a four-month observance context), though the core initiation marker given here is Phālguna-caturthī.

While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter links ‘obstacle-removal’ to successful completion of large-scale rites and cosmic acts (e.g., Tripura’s fall; the ocean motif). Read through the Varāha–Pṛthivī frame, this functions as an ethic of stabilizing conditions—minimizing disorder (vighna) through restraint and redistribution—thereby supporting a conceptual ‘balance’ necessary for orderly terrestrial life and governance.

Sagara (a royal figure associated with the aśvamedha) is named, along with Rudra (as the agent in the Tripura episode). Vināyaka/Gaṇeśa is the focal deity (gajānana, lambodara, ekadaṃṣṭra). The text also references brāhmaṇa recipients as part of the ritual economy.