Varaha Purana - Adhyaya 36
Varaha PuranaAdhyaya 3623 Shlokas

Adhyaya 36: Account of the Maṇija Kings and a Hymn to Govinda Leading to Liberation

Maṇija-nṛpa-vaṃśa-kathanaṃ tathā Govinda-stutiḥ

Genealogical-Historiography and Devotional-Soteriology

বরাহ–পৃথিবী সংলাপের এই অধ্যায়ে মহাতপা এক রাজাকে ত্রেতাযুগ-সম্পর্কিত মণিজ বংশের রাজাদের ধারাবাহিক বৃত্তান্ত শোনান এবং বলেন—যে শাসকরা পৃথিবীকে রক্ষা করে নানাবিধ যজ্ঞ করেন, তারা স্বর্গলোক লাভ করেন। পরে বরাহ বর্ণনা করেন, এই ব্রহ্মবিদ্যা-সদৃশ কাহিনি শুনে রাজর্ষি বৈরাগ্য গ্রহণ করে বৃন্দাবনে গিয়ে গোবিন্দ (হরি/বিষ্ণু)-এর একাগ্র স্তব করেন, তাঁকে সৃষ্টি-স্থিতি-লয় ও মুক্তির পরম আশ্রয় রূপে মান্য করে। স্তবে সংসারকে ভয়ংকর সাগর, মায়া ও দ্বৈত-মোহ পার করার একমাত্র উপায় হিসেবে ভগবৎশরণকে ঘোষণা করা হয়। শেষে তিনি যোগবলে দেহত্যাগ করে চিরন্তন গোবিন্দে লীন হন, রাজধর্মের ভার লাঘবে ত্যাগের আদর্শ স্থাপন করেন।

Speakers

VarāhaPṛthivīMahātapāRājā (rājarṣi; speaker of the stuti)

Key Concepts

Tretāyuga royal succession (nṛpa-vaṃśa) and dharmic kingshipYajña and posthumous attainment (svarga-prāpti)Tapas and forest/retreat praxis (vana-vāsa)Govinda/Viṣṇu as creator–sustainer–dissolver (sṛṣṭi–sthiti–saṃhāra)Saṃsāra-cakra, māyā, and liberation (mokṣa) through upāsanā and yogaYogic death and laya in the paramātman
Sanskrit recitationVaraha Purana Adhyaya 36

Shlokas in Adhyaya 36

Verse 1

महातपा उवाच । आदितरेतासु राजानो मणिजा ये प्रकीर्तिताः । कथयिष्यामि तान् राजन् यत्र जातोऽपि पार्थिव ॥ ३६.१ ॥

মহাতপা বললেন—হে রাজন, আদিতরেতসের বংশে যে রাজারা ‘মণিজা’ নামে খ্যাত, তাদের কথা আমি বলব; সেই বংশেই ঐ পার্থিবও জন্মেছিল।

Verse 2

योऽसौ सुप्रभानामासीत्त स त्वं राजन् कृते युगे । जातोऽसि नाम्ना विख्यातः प्रजापाल इति शोभनः ॥ ३६.२ ॥

হে রাজন, কৃতযুগে যিনি ‘সুপ্রভা’ নামে প্রসিদ্ধ ছিলেন, তিনিই তুমি। এখন তুমি ‘প্রজাপাল’ নামে খ্যাত হয়ে জন্মেছ, হে শোভন!

Verse 3

शेषास्त्रेतायुगॆ राजन् भविष्यन्ति महाबलाः । यो दीप्ततेजा मणिजः स शान्तेति प्रकीर्तितः ॥ ३६.३ ॥

হে রাজন, অবশিষ্টরা ত্রেতাযুগে মহাবলী হয়ে জন্মাবে। যে দীপ্ত তেজস্বী, মণি-জাত, সে ‘শান্তি’ নামে প্রখ্যাত।

Verse 4

सुरश्मिर्भविता राजा शशकर्णो महाबलः । शुभदर्शनः पाञ्चालो भविष्यति नराधिपः ॥ ३६.४ ॥

‘সুরশ্মি’ নামে এক রাজা হবেন; ‘শশকর্ণ’ হবেন মহাবলী; আর শুভদর্শন ‘পাঞ্চাল’ও মানবদের অধিপতি হবেন।

Verse 5

सुशान्तिरङ्गवंशे वै सुन्दरोऽप्यङ्ग इत्युत । सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्सुद्युम्नस्तुर एव च ॥ ३६.५ ॥

অঙ্গ বংশে নিশ্চয়ই ‘সুশান্তি’ ছিলেন; আর ‘সুন্দর’ও ‘অঙ্গ’ নামে পরিচিত ছিলেন। ‘সুন্দ’ ও ‘মুচুকুন্দ’ ছিলেন; তেমনি ‘সুদ্যুম্ন’ ও ‘তুর’ও।

Verse 6

सुमनाः सोमदत्तस्तु शुभः संवरणोऽभवत् । सुशीलो वसुदानस्तु सुखदो सुपतिर्भवत् ॥ ३६.६ ॥

‘সুমনা’ এবং ‘সোমদত্ত’ ‘শুভ’ ও ‘সংবরণ’ হলেন। তেমনি ‘সুশীল’ ও ‘বসুদান’ ‘সুখদ’ ও ‘সুপতি’ হলেন।

Verse 7

शम्भुः सेनापतिरभूत् सुकान्तो दशरथः स्मृतः । सोमोऽभूज्जनको राजा एते त्रेतायुगॆ नृप ॥ ३६.७ ॥

শম্ভু সেনাপতি হলেন; সুকান্তকে দশরথ রূপে স্মরণ করা হয়। সোম জনক রাজা হলেন—এরা ত্রেতাযুগের নৃপতি।

Verse 8

सर्वे भूमिमिमां राजन् भुक्त्वा ते वसुधाधिपाः । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दिवं प्राप्स्यन्त्यसंशयम् ॥ ३६.८ ॥

হে রাজন, সেই সকল পৃথিবীপতি এই ভূমি ভোগ (অর্থাৎ শাসন) করে এবং নানাবিধ যজ্ঞ সম্পাদন করে, নিঃসন্দেহে স্বর্গ লাভ করবেন।

Verse 9

श्रीवराह उवाच । एवं श्रुत्वा स राजर्षिर्ब्रह्मविद्याममृतं प्रभुः । आख्यानं परमं प्रीतस्तपश्चर्तुमियाद्वनम् ॥ ३६.९ ॥

শ্রীবরাহ বললেন—এভাবে শুনে সেই রাজর্ষি, সক্ষম প্রভু, অমৃতসম ব্রহ্মবিদ্যা লাভ করে, পরম আখ্যানে প্রীত হয়ে তপস্যার জন্য বনে গেলেন।

Verse 10

ऋषिरध्यात्मयोगेन विहायेदं कलेवरम् । ब्रह्मभूतोऽभवद्धात्री हरौ लयमवाप च ॥ ३६.१० ॥

ঋষি অধ্যাত্মযোগের দ্বারা এই দেহ ত্যাগ করলেন। ব্রহ্মে প্রতিষ্ঠিত হয়ে ধাত্রীও হরিতে লয় প্রাপ্ত হলেন।

Verse 11

वृन्दावनं च राजा असौ तपोऽर्थं गतवान् प्रभुः । तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुमथारभत् ॥ ३६.११ ॥

সেই রাজা, প্রভুতুল্য, তপস্যার জন্য বৃন্দাবনে গেলেন; সেখানে গোবিন্দনামধারী হরির স্তব আরম্ভ করলেন।

Verse 12

राजोवाच । नमामि देवं जगतां च मूर्तिं गोपेन्द्रमिन्द्रानुजमप्रमेयम् । संसारचक्रक्रमणैकदक्षं क्षितीधरं देववरं नमामि ॥ ३६.१२ ॥

রাজা বললেন—জগতের মূর্তিস্বরূপ দেব, গোপেন্দ্র, ইন্দ্রের অনুজ, অপরিমেয়, সংসারচক্র পরিচালনায় একমাত্র দক্ষ, পৃথিবীধারী দেবশ্রেষ্ঠকে আমি প্রণাম করি।

Verse 13

भवोदधौ दुःखशतोर्मिभीमे जरावर्ते कृष्णपातालमूले । तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय ॥ ३६.१३ ॥

ভবসাগরে—দুঃখের শত শত তরঙ্গে ভয়ংকর—জরার ঘূর্ণিতে, কৃষ্ণ পাতালের মূলে, তার অন্ত এবং আমার মঙ্গল একমাত্র আপনিই স্থাপন করেন। হে গোপতি, অপরিমেয়, আপনাকে নমস্কার।

Verse 14

व्याध्यादियुक्तः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव । नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः ॥ ३६.१४ ॥

হে দেব! যখন ব্যাধি প্রভৃতিতে পীড়িত মানুষ এবং বৈরী শক্তিতে আক্রান্ত জনেরা বারবার আঘাতে পর্যুদস্ত হয়, তখন যুদ্ধরত মহাত্মা—জনার্দন, গোপতি, উগ্রবাহু—আপনাকে নমস্কার।

Verse 15

त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम् । गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे ॥ ३६.१५ ॥

হে সুরেশ, আপনি সকল জ্ঞানীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ; আপনার দ্বারা এই সমগ্র বিশ্ব পরিব্যাপ্ত। হে গোপেন্দ্র, হে মহানুভব, সংসারভয়ে ভীত আমাকে—হে তীক্ষ্ণ চক্রধারী—রক্ষা করুন।

Verse 16

परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः । हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम् ॥ ३६.१६ ॥

হে দেব, আপনি পরম; দেবগণের মধ্যে শ্রেষ্ঠ। আপনি পরম পুরুষের স্বরূপ, চন্দ্রসম দীপ্তিমান। হে অচ্যুত, অগ্নিসদৃশ মুখবিশিষ্ট, তীব্র শক্তিমান, হে গোপেন্দ্র—ভবে পতিত আমাকে রক্ষা করুন।

Verse 17

संसारचक्रक्रमणान्यनेका- न्याविर्भवन्त्यच्युत देहिनां यत् । त्वन्मायया मोहितानां सुरेश कस्ते मायां तरते द्वन्द्वधामा ॥ ३६.१७ ॥

হে অচ্যুত, দেহধারীদের জন্য সংসারচক্রে পরিভ্রমণের নানা রূপ প্রকাশ পায়। হে সুরেশ, তোমার মায়ায় মোহিতদের পক্ষে দ্বন্দ্ব-ধামিনী সেই মায়া কে অতিক্রম করতে পারে?

Verse 18

अगोत्रमस्पर्शमरूपगन्ध- मनामनिर्देशमजं वरेण्यम् । गोपेन्द्र त्वां यद्युपासन्ति धीराः- स्ते मुक्तिभाजो भवबन्धमुक्ताः ॥ ३६.१८ ॥

হে গোপেন্দ্র! ধীর ও স্থিতপ্রজ্ঞ জ্ঞানীরা যদি তোমাকে উপাসনা করেন—যিনি গোত্রহীন, অস্পর্শ, রূপ-গন্ধাতীত, মন ও বাক্যের নির্দেশাতীত, অজ ও সর্বোত্তম—তবে তারা ভববন্ধনমুক্ত হয়ে মুক্তির অংশীদার হন।

Verse 19

शब्दातिगं व्योमरूपं विमूर्त्तिं विकर्म्मिणां शुभभावं वरेण्यम् । चक्राब्जपाणिं तु तथोपचारादुक्तं पुराणे सततं नमामि ॥ ३६.१९ ॥

পুরাণে উক্ত বিধিবদ্ধ উপচারের অনুসারে আমি সদা প্রণাম করি সেই পরম বরণীয়কে—যিনি শব্দাতীত, আকাশস্বরূপ, বিমূর্ত; যিনি কর্মরতদের জন্য শুভভাবস্বরূপ; এবং যাঁর করযুগলে চক্র ও পদ্ম।

Verse 20

त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम् । शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं नमाम्यहं विष्णुमनन्तमूर्त्तिम् ॥ ३६.२० ॥

আমি অনন্তমূর্তি বিষ্ণুকে প্রণাম করি—ত্রিবিক্রমকে, যিনি ত্রিজগৎ অতিক্রম করে পদক্ষেপ করেছেন; চতুর্মূর্তি, সর্বব্যাপী, ক্ষিতীশকে; শম্ভু, বিভু, ভূতপতি ও সুরেশকে।

Verse 21

त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजस्यथो संहरसे त्वमेव । मां मुक्तिकामं नय देव शीघ्रं यस्मिन् गता योगिनो नापयान्ति ॥ ३६.२१ ॥

হে দেব! তুমিই সকল চর-অচরের সৃষ্টি করো এবং তুমিই তাদের সংহার করো। হে ভগবান! আমাকে, মুক্তিকামীকে, শীঘ্র সেই পদে নিয়ে চলো—যেখানে গিয়ে যোগীরা আর প্রত্যাবর্তন করে না।

Verse 22

जयस्व गोविन्द महानुभाव जयस्व विष्णो जय पद्मनाभ । जयस्व सर्वज्ञ जयाप्रमेय जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्ते ॥ ३६.२२ ॥

জয় হোক গোবিন্দ, হে মহানুভব; জয় হোক বিষ্ণু; পদ্মনাভের জয়। সর্বজ্ঞের জয়, অপরিমেয়ের জয়; হে বিশ্বেশ্বর, বিশ্বমূর্তি, তোমার জয় হোক।

Verse 23

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुत्वा तदा राजा निधाय स्वं कलेवरम् । परमात्मनि गोविन्दे लयमागाच्छ शाश्वते ॥ ३६.२३ ॥

শ্রীবরাহ বললেন—এভাবে স্তব করে রাজা তখন নিজের দেহ ত্যাগ করে শাশ্বত পরমাত্মা গোবিন্দে লয়ে প্রবেশ করল।

Inside Adhyaya 36

How it unfolds

  1. Where it opens

    Within the Varāha–Pṛthivī dialogue, the teaching opens as a didactic historiography: Mahātapā addresses a king and recounts a succession of Maṇija/Tretāyuga rulers, using their reigns to illustrate dharmic governance, yajña-performance, and the resulting heavenly attainments.

  2. Central event

    Varāha narrates the transformative effect of hearing this ‘brahmavidyā-like’ account: the rājarṣi’s mind turns from royal enjoyment and merit to renunciation; he withdraws to Vṛndāvana and begins an intense hymn (stuti) to Govinda as the supreme cause of creation, maintenance, dissolution, and liberation.

  3. Climax resolution

    The stuti crescendos into a soteriological vision—saṃsāra as a dangerous ocean, māyā and dualities as binding forces, and Govinda as the sole refuge. The rājarṣi stabilizes his mind in yoga, relinquishes the body, and attains laya (mergence) in the eternal Govinda, modeling the passage from dharmic kingship to mokṣa-oriented withdrawal.

Geographical context

Vṛndāvana (sacred grove/forest landscape associated with Govinda); broader implied terrestrial domain of kingship (bhūmi, vasudhā) as Pṛthivī’s sphere.

Tirtha focus

  • Primary TirthaVṛndāvana
  • Associated RegionMathurā–Vraja
  • Pilgrimage MeritThe chapter implies Vṛndāvana as a liberation-oriented retreat-space where concentrated Govinda-upāsanā and yogic absorption can culminate in release from saṃsāra; merit is framed less as tirtha-phala and more as mokṣa through devotion and yoga.

Ritual instructions

  • Primary RitualGovinda-stuti with tapas and yogic absorption (upāsanā leading to laya)
  • BenefitProgression from royal merit (svarga-prāpti through yajña and dharma) to liberation (mokṣa) through Govinda-upāsanā, overcoming māyā and saṃsāric fear, culminating in yogic release and merger in the supreme.

The narrative frame

  • Varāha (primary narrator within the Varāha–Pṛthivī frame); Mahātapā (internal teacher recounting royal succession); Rājarṣi (voice of the Govinda hymn)Pṛthivī (outer frame); an addressed king (inner frame listener to Mahātapā’s account) · Pedagogical and exemplary—moving from instructive royal historiography to intensely devotional and contemplative soteriology.

The emotional journey

  • Dominant RasaŚānta (tranquil, liberation-oriented devotion)
  • Emotional ProgressionAdmiration for dharmic rulers and confidence in karmic order → inward turning and disenchantment with worldly power → urgency to cross saṃsāra’s peril → refuge-taking in Govinda → serene absorption and release.

Planning a pilgrimage

  • Visit FeasibilityHighly feasible: Vṛndāvana is a major living pilgrimage center with extensive temple networks and established devotional practices aligned with Govinda-bhakti; the chapter’s emphasis supports contemplative visits and japa/recitation retreats.
  • Best SeasonOctober to March
  • Modern Location NameVrindavan, Mathura district, Uttar Pradesh, India
  • Related FestivalKārttika (Dāmodara month) in Vṛndāvana; also Janmāṣṭamī in the wider Mathurā–Vraja region

Frequently Asked Questions

The text juxtaposes two ideals: (1) dharmic governance—rulers enjoy and administer the earth (bhūmi/vasudhā) and perform yajñas, gaining posthumous merit; and (2) renunciant soteriology—hearing the teaching prompts a shift toward tapas, upāsanā of Govinda, and yogic release from saṃsāra. Together these present a continuum from responsible kingship (supporting Pṛthivī’s stability) to liberation-oriented withdrawal.

The chapter uses yuga-chronology rather than ritual calendrics: it explicitly references Kṛtayuga and Tretāyuga, and describes future rulers “in Tretāyuga.” No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timings are specified for yajña or vrata practice in the provided verses.

Environmental stewardship is implicit in the idiom of Pṛthivī as the governed earth: kings ‘enjoy/hold’ the land (bhūmi, vasudhā) and are accountable through yajña and dharma, suggesting that legitimate rule includes maintaining terrestrial order. The narrative’s turn to renunciation further reduces the burden of acquisitive power on the earth, presenting withdrawal and self-restraint as complementary strategies for preserving balance within Pṛthivī’s domain.

A catalogue of rulers is presented, including names such as Suprabha (identified with the addressed king in Kṛtayuga), Śānti (as a noted Maṇija), Suraśmi, Śaśakarṇa, a Pāñcāla ruler, and other royal figures: Suśānti, Sundara (and Aṅga), Sunda, Muchukunda, Sudyumna, Sumanas, Somadatta, Śubha, Saṃvaraṇa, Suśīla, Vasudāna, Sukhada, Supati, Śambhu (as senāpati), Sukānta, Daśaratha, and Janaka. The chapter frames them as exemplary Tretāyuga nṛpas connected to royal succession traditions.

Ask anything about Adhyaya 36 of the Varaha Purana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App