Adhyaya 189: Section on the Origin and Procedure of Piṇḍa-Rites (Funerary Offerings) and Donor–Recipient Purification

Verse 1

अथ पिण्डकल्पोत्पत्तिप्रकरणम्॥ धरन्युवाच॥ श्रुतं श्राद्धं यथावृत्तं शौचाशौचांश्च सर्वशः॥ चतुर्णामपि वर्णानां प्रेतभोज्यं यथाविधि॥

এখন পিণ্ড-প্রক্রিয়ার উৎপত্তি-প্রকরণ। ধরিত্রী বললেন—যথারীতি শ্রাদ্ধ এবং শৌচ-অশৌচের বিষয়সমূহ আমি সর্বতোভাবে শুনেছি; এবং চার বর্ণের জন্য বিধিমতে প্রেতভোজ্য অন্নও (শুনেছি)॥

Verse 2

उत्पन्नं संशयं मेऽद्य भगवन् वक्तुमर्हसि॥ चातुर्वर्ण्येषु सर्वेषु दद्याद्दानं द्विजोत्तमे॥

আজ আমার মনে সংশয় উদ্ভূত হয়েছে; হে ভগবন্, আপনি ব্যাখ্যা করতে যোগ্য। চার বর্ণের মধ্যে, হে দ্বিজোত্তম, কাকে দান দেওয়া উচিত?॥

Verse 3

प्रतिगृह्णन्ति ये तत्र प्रेतभागं विशेषतः ॥ अनिष्टं गर्हितं तत्र प्रेतेन सह भोजनम्

যারা সেখানে বিশেষভাবে প্রেত-ভাগ গ্রহণ করে, তাদের প্রেতের সঙ্গে সহভোজন অনিষ্টকর ও নিন্দিত বলে গণ্য হয়॥

Verse 4

भुक्त्वा तेषां द्विजो देव मुच्यते केन कर्मणा ॥ कथं ते तारयिष्यन्ति दातारं पुरुषोत्तम

তা ভক্ষণ করে, হে দেব, কোন কর্মে এক ব্রাহ্মণ দোষমুক্ত হয়? আর হে পুরুষোত্তম, তারা দাতাকে কীভাবে উদ্ধার করবে?

Verse 5

प्रणयात् स्त्रीस्वभावेन पृच्छामि त्वां जनार्दन ॥ एवमुक्तोऽपि भूम्या असौ शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनः

স্নেহবশত এবং নারীর স্বভাব অনুযায়ী, হে জনার্দন, আমি আপনাকে জিজ্ঞাসা করি। পৃথিবী এভাবে বললেও, শঙ্খ ও দুন্দুভির ন্যায় ধ্বনিত সেই (ভগবান) উত্তর দিতে উদ্যত হলেন।

Verse 6

वराहरूपी भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे वरारोहे यन्मां त्वं परिपृच्छसि

বরাহরূপী ভগবান বসুন্ধরাকে প্রত্যুত্তর দিলেন। শ্রীবরাহ বললেন— হে ভূমি, সুন্দর নিতম্বিনী, তুমি যে আমাকে জিজ্ঞাসা করছ, তা সাধু।

Verse 7

कथयिष्यामि ते देवि तारयन्ति यथा द्विजाः ॥ भुक्त्वा तु प्रेतभोज्यानि ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः

হে দেবী, দ্বিজেরা কীভাবে উদ্ধার সাধন করে তা আমি তোমাকে বলব। কিন্তু জ্ঞানবলে দুর্বল কোনো ব্রাহ্মণ যদি প্রেতদের জন্য নির্দিষ্ট ভোজন খেয়ে ফেলে,

Verse 8

विशोधनार्थं देहस्य उपवासं तु कारयेत् ॥ अहोरात्रोषितो भूत्वा विप्रो ज्ञानेन संयुतः

দেহশুদ্ধির জন্য তাকে উপবাস পালন করতে হবে। এক দিন-রাত্রি নিরাহার থেকে, জ্ঞানসম্পন্ন সেই বিপ্র (পরবর্তী বিধি পালন করবে)।

Verse 9

पूर्वसन्ध्यां विनिर्वर्त्य कृत्वा चैवाग्नितर्पणम् ॥ तिलोहोमं प्रकुर्वीत शान्तिमङ्गलपाठकः

প্রাতঃসন্ধ্যা যথাবিধি সম্পন্ন করে এবং অগ্নিতে তर्पণ-আহুতি প্রদান করে, শান্তি ও মঙ্গলমন্ত্র পাঠ করতে করতে তিল-হোম করা উচিত।

Verse 10

औदुम्बरे च पात्रे च कृत्वा शान्त्युदकानि च ॥ प्रोक्षयेच्च गृहं सर्वं यत्रातिष्ठत्स्वयं द्विजः

উদুম্বর (ডুমুর-কাঠ) নির্মিত পাত্রে শান্ত্যুদক প্রস্তুত করে, যে গৃহে ব্রাহ্মণ নিজে অবস্থান করেছেন, সেই সমগ্র গৃহে প্রোক্ষণ (ছিটানো) করা উচিত।

Verse 11

देवाश्चाग्निमुखाः सर्वे तर्पयित्वा विभागशः ॥ भूतानां च बलिं दद्याद् ब्राह्मणेभ्यश्च भोजनम्

অগ্নিমুখ সকল দেবতাকে যথাযথ ভাগে তৃপ্ত করে, ভূতগণের জন্য বলি দেবে এবং ব্রাহ্মণদের ভোজন দান করবে।

Verse 12

एका गास्तु प्रदातव्या पापक्शयकरी तदा ॥ एवं तु कुरुते यश्च स याति परमां गतिम्

তখন পাপক্ষয়কারী এক গাভী দান করা উচিত। যে এভাবে করে, সে পরম গতি লাভ করে।

Verse 13

प्रेतान्ने चोदरस्थे तु कालधर्ममुपागतः ॥ आकल्पं नरके घोरं वसमानः सुदुःखितः ॥

যখন প্রেতান্ন (প্রেতের উদ্দেশ্যে নিবেদিত খাদ্য) উদরে প্রবেশ করে, তখন সে যথাকালে মৃত্যুধর্মে পতিত হয়; এবং সে এক কল্পকাল পর্যন্ত ভয়ংকর নরকে বাস করে অত্যন্ত দুঃখিত থাকে।

Verse 14

प्राप्नोति राक्षसत्वं वै ततो मुच्येत किल्बिषात् ॥ प्रायश्चित्तं तु कर्त्तव्यं दातृभोक्तृसुखावहम् ॥

সে নিশ্চয়ই রাক্ষসত্ব লাভ করে; তারপর পাপ থেকে মুক্ত হতে পারে। কিন্তু দাতা ও ভোক্তা—উভয়ের মঙ্গলসাধক প্রায়শ্চিত্ত অবশ্যই করা উচিত।

Verse 15

गोहस्त्यश्वधनादीनि सागरान्तानि माधवि ॥ प्रतिगृह्णन्ति ये विप्रा मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥

হে মাধবী! যে ব্রাহ্মণেরা গরু, হাতি, ঘোড়া, ধন ইত্যাদি—এমনকি সমুদ্র-পর্যন্ত পৃথিবীসম দান—গ্রহণ করেন, তারা মন্ত্রসহ বিধিপূর্বকই গ্রহণ করেন।

Verse 16

प्रायश्चित्तं चरेद्यस्तु स तारयति निश्चितम् । द्विजो ज्ञानॆन सम्पन्नो वेदाभ्यासरतः सदा ॥

যে প্রায়শ্চিত্ত পালন করে, সে নিশ্চিতই (অন্যদের) উদ্ধার করে। জ্ঞানসম্পন্ন এবং সদা বেদাভ্যাসে রত দ্বিজই এমন কর্তা বলে বিবেচিত।

Verse 17

स तारयति चात्मानं दातारं नैव संशयः ॥ ब्राह्मणो नावमन्तव्यस्त्रिभिर्वर्णैर्धराधरे ॥

সে নিজেকেও এবং দাতাকেও উদ্ধার করে—এতে সন্দেহ নেই। হে ধরাধর! তিন বর্ণের কারও দ্বারা ব্রাহ্মণকে অবমাননা করা উচিত নয়।

Verse 18

दैवे च जन्मनक्षत्रे श्राद्धकाले च पर्वसु ॥ प्रेतकार्येषु सर्वेषु परीक्ष्य निपुणं द्विजम् ॥

দৈবকর্মে, জন্মনক্ষত্র-অনুষ্ঠানে, শ্রাদ্ধকালে ও পর্বসমূহে—এবং প্রেত-সম্পর্কিত সকল কর্মে—প্রথমে পরীক্ষা করে একজন দক্ষ দ্বিজকে নির্বাচন করা উচিত।

Verse 19

क्षमायुक्तं च शास्त्रज्ञमहिंसायां रतं तथा ॥ एभिर्गुणैस्तु संयुक्तं ब्राह्मणं प्राप्य सत्वरः ॥

ক্ষমাযুক্ত, শাস্ত্রজ্ঞ এবং অহিংসায় রত—এই গুণসমূহে সংযুক্ত ব্রাহ্মণকে শীঘ্রই প্রাপ্ত হয়ে (যথোচিত কর্ম করা উচিত)।

Verse 20

दद्याद्दानानि विप्राय स वै तारयितुं क्षमः ॥ कुण्डगोलेषु यद्दत्तं निष्फलं तत्तु जायते ॥

বিপ্রকে দান দেওয়া উচিত; তিনিই সত্যই উদ্ধার করতে সক্ষম। কিন্তু কুণ্ড বা গোলকে যা দেওয়া হয় তা নিষ্ফল হয়।

Verse 21

कुण्डगोलं प्रतिग्राही दातारं चाप्यधो नयेत् ॥ पित्र्ये कर्मणि चैकेन तु कुण्डं वा गोलकं तथा ॥

কুণ্ড বা গোল প্রকারের গ্রহীতা দাতাকেও অধোগতিতে নিয়ে যায়। আর পিতৃকর্মে এমন একজন কুণ্ড বা গোলকও (থাকলে/নিযুক্ত হলে) তদ্রূপ (কর্ম নষ্ট হয়)।

Verse 22

दृष्ट्वा तं पितरो यान्ति निराशा निरयं द्रुतम् ॥ दैवे कर्मणि चैवं तु तेषां दत्तं सुनिष्फलम् ॥

তাকে দেখে পিতৃগণ নিরাশ হয়ে দ্রুত নরকের দিকে চলে যান। দেবকর্মেও তদ্রূপ, তাদের উদ্দেশে দেওয়া দান সম্পূর্ণ নিষ্ফল হয়।

Verse 23

तस्माद्दानं न दातव्यमपात्राय यशस्विनि ॥ अत्रार्थे यत्पुरा वृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

অতএব, হে যশস্বিনী, অপাত্রকে দান দেওয়া উচিত নয়। এ প্রসঙ্গে, হে বসুন্ধরা, প্রাচীনকালে যা ঘটেছিল তা শোনো।

Verse 24

अवन्तीविषये कश्चिद्राजा ह्यत्यन्तधार्मिकः ॥ नाम्ना मेधातिथिश्चैव मनुवंशविवर्धनः ॥

অবন্তী দেশে এক রাজা ছিলেন, যিনি অতিশয় ধর্মপরায়ণ। তাঁর নাম মেধাতিথি; তিনি মনুবংশের গৌরব বৃদ্ধি করতেন।

Verse 25

राज्ञः पुरोहितश्चासीच्छन्द्रशर्मा द्विजोत्तमः ॥ आत्रेयगोत्रे चोत्पन्नो वेदवादरतः सदा ॥

রাজার পুরোহিত ছিলেন চন্দ্রশর্মা নামক শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণ। তিনি আত্রেয় গোত্রে জন্মেছিলেন এবং সর্বদা বেদবচনে আসক্ত ছিলেন।

Verse 26

स राजा ब्राह्मणेभ्यश्च गा ददाति दिने दिने ॥ शतं दत्त्वा विधानॆन पृष्ठाद्भुङ्क्ते नराधिपः ॥

সেই রাজা প্রতিদিন ব্রাহ্মণদের গাভী দান করতেন। বিধিপূর্বক একশত গাভী দান করে তারপর নরাধিপ ভোজন করতেন।

Verse 27

गते बहुतिथे काले राज्ञो मेधातिथेः पितुः ॥ श्राद्धस्य दिवसः प्राप्तो वैशाखे वरवर्णिनि ॥ विप्रानाह्वापयामास पितुर्वै श्राद्धकारणात् ॥

দীর্ঘকাল অতিবাহিত হলে, হে শুভবর্ণা, বৈশাখ মাসে রাজা মেধাতিথির পিতার শ্রাদ্ধের দিন উপস্থিত হল। পিতৃশ্রাদ্ধের জন্য তিনি ব্রাহ্মণদের আহ্বান করালেন।

Verse 28

श्राद्धं कृत्वा तु विधिवत्पिण्डान्निर्वाप्य यत्नतः ॥ श्राद्धसंकल्पितं चान्नं विप्रेभ्यः प्रददौ बहु ॥

বিধিপূর্বক শ্রাদ্ধ সম্পন্ন করে এবং যত্নসহকারে পিণ্ড নিবেদন করে, শ্রাদ্ধ-সঙ্কল্পিত অন্ন তিনি ব্রাহ্মণদের প্রচুর পরিমাণে দান করলেন।

Verse 29

तन्मध्ये ब्राह्मणः कश्चिद्गोलकोऽवस्थितस्तदा ॥ श्राद्धे संकल्पितं चान्नं तस्मै दत्तं विधानतः ॥

তাদের মধ্যে তখন এক ব্রাহ্মণ ‘গোলক’ (অযোগ্য) রূপে উপস্থিত ছিল; শ্রাদ্ধের জন্য সংকল্পিত অন্ন বিধিমতে তাকেই প্রদান করা হল।

Verse 30

तेनैव श्राद्धदोषेण राज्ञस्तु पितरस्तदा ॥ स्वर्गाद्भ्रष्टावलम्बन्ते वने कण्टकसंयुते ॥

সেই শ্রাদ্ধ-দোষের কারণেই তখন রাজার পিতৃগণ স্বর্গ থেকে পতিত হয়ে কাঁটাভরা বনে ঝুলে রইলেন।

Verse 31

क्षुत्पिपासार्दिता नित्यं क्रन्दन्ते च पुनः पुनः ॥ कदाचिद्दैवयोगेन राजा मेधातिथिः स्वयम् ॥

তাঁরা সর্বদা ক্ষুধা ও তৃষ্ণায় কাতর হয়ে বারবার ক্রন্দন করতেন। এক সময় দৈবযোগে রাজা মেধাতিথি স্বয়ং (সেখানে এলেন)।

Verse 32

मृगयार्थं गतस्तत्र द्वित्रैः परिजनैर्वृतः ॥ तत्रावलम्बतो दृष्ट्वा तानपृच्छद्द्विजप्रियः ॥

তিনি শিকারের উদ্দেশ্যে সেখানে গিয়েছিলেন, দুই-তিনজন অনুচরসহ। সেখানে তাদের ঝুলে থাকতে দেখে, ব্রাহ্মণপ্রিয় রাজা তাদের জিজ্ঞাসা করলেন।

Verse 33

के भवन्तोऽत्र सम्प्राप्ता दशामेतां सुदुःखिताः ॥ केन कर्मविपाकेन भवन्तः कथयन्तु मे ॥

“আপনারা কারা, যারা এখানে এসে এই অতিশয় দুঃখজনক অবস্থায় পড়েছেন? কোন কর্মবিপাকে এমন হয়েছে? আমাকে বলুন।”

Verse 34

पितर ऊचुः ॥ अस्मद्वंशकरो नित्यं नाम्ना मेधातिथिः प्रभुः ॥ वयं तस्यैव पितरो नरकं गन्तुमुद्यताः ॥

পিতৃগণ বললেন—‘মেধাতিথি’ নামে এক প্রভু সদা আমাদের বংশধারা রক্ষা করেন; তিনি আমাদেরই বংশজ। আমরা তাঁরই পিতৃপুরুষ, এবং আমরা নরকে যেতে উদ্যত।

Verse 35

तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा दुःखसमन्वितः ॥ उवाच तान्पितॄन्सर्वान्सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥

তাদের কথা শুনে রাজা দুঃখে আচ্ছন্ন হলেন। তখন তিনি সকল পিতৃকে সান্ত্বনাসহ এই বাক্য বললেন।

Verse 36

मेधातिथिरुवाच ॥ मेधातिथिरहं नाम्ना भवन्तः पितरो मम ॥ केन वै कर्मदोषेण निरयं गन्तुमुद्यताः ॥

মেধাতিথি বললেন—আমি ‘মেধাতিথি’ নামে পরিচিত, আর আপনারা আমার পিতৃগণ। কোন কর্মদোষে আপনারা নিরয়, অর্থাৎ দণ্ডস্থানে, যেতে উদ্যত?

Verse 37

तत्र दुःखं महद्भुक्त्वा पुनर्गच्छामहे दिवम् ॥ पुत्र त्वं चैव दाता च सर्वलोकहिते रतः ॥

সেখানে মহাদুঃখ ভোগ করে আমরা আবার স্বর্গলোকে ফিরে যাব। আর হে পুত্র, তুমি দাতা এবং সর্বলোকের হিতে নিবিষ্ট।

Verse 38

असंख्यातास्त्वया दत्ता गावः सुबहुदक्षिणाः ॥ तेन पुण्येन गच्छामः स्वर्गं ह्यतिसुखप्रदम् ॥

তুমি অগণিত গাভী বহু দক্ষিণাসহ দান করেছ। সেই পুণ্যবলে আমরা স্বর্গে যাই, যা অতিশয় সুখপ্রদ।

Verse 39

तत्र चान्नं न विद्येत येन तृप्तिर्भविष्यति ॥ पुनः श्राद्धं त्वया कार्यं पितॄणां तृप्तिदायकम् ॥

সেখানে এমন অন্ন নেই, যাতে তৃপ্তি হয়। অতএব পিতৃদের তৃপ্তিদায়ক শ্রাদ্ধ তোমাকে পুনরায় করতে হবে।

Verse 40

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मेधातिथिरगाद्गृहम् ॥ आहूय चन्द्रशर्माणं गुरुं वचनमब्रवीत् ॥

তাদের কথা শুনে মেধাতিথি গৃহে গেল। তারপর গুরু চন্দ্রশর্মাকে ডেকে এই কথা বলল।

Verse 41

इत्युक्तमात्रे वचने चन्द्रशर्मा पुरोहितः ॥ आहूतवान्द्विजान्सर्वान्वेदपाठकृतश्रमान् ॥

এই কথা বলা মাত্রই পুরোহিত চন্দ্রশর্মা বেদপাঠে পরিশ্রমী সকল দ্বিজকে আহ্বান করলেন।

Verse 42

साधून्क्षान्तान्कुलीनांश्च सुशीलान्मानवर्जितान् ॥ राज्ञा तु कारयामास श्राद्धं विधिविदां वरः ॥

বিধিবিদদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ তিনি রাজাকে দিয়ে শ্রাদ্ধ করালেন—ক্ষমাশীল, কুলীন, সুশীল ও অহংকারহীন সাধুজনদের নিয়ে।

Verse 43

कृते श्राद्धे ततः पश्चात्पिण्डान्निर्वाप्य यत्नतः ॥ ब्राह्मणान्भोजयामास दक्षिणाभिः प्रपूज्य च ॥

শ্রাদ্ধ সম্পন্ন হলে পরে যত্নসহকারে পিণ্ড নিবেদন করে তিনি ব্রাহ্মণদের ভোজন করালেন এবং দক্ষিণা দিয়ে যথাযথ সম্মানও করলেন।

Verse 44

मेधातिथिरुवाच ॥ चन्द्रशर्मन् पुनः श्राद्धं करिष्ये पितुरद्य वै ॥ आहूयन्तां द्विजाः सर्वे कुण्डगोलकवर्जिताः ॥

মেধাতিথি বললেন— “চন্দ্রশর্মন, আজ আমি পিতার শ্রাদ্ধ পুনরায় করব। কুণ্ড ও গোলক নামে পরিচিতদের বাদ দিয়ে সকল দ্বিজকে আহ্বান করা হোক।”

Verse 45

पश्चाद्विसर्जयामास स्वयं तु बुभुजे नृपः ॥ भुक्त्वा पुनर्वनं गत्वा दृष्टवांश्च स्वकान्पितॄन् ॥

তারপর তিনি অতিথিদের বিদায় দিলেন, আর রাজা নিজে ভোজন করলেন। ভোজন শেষে তিনি আবার বনে গিয়ে নিজের পিতৃগণকে দর্শন করলেন।

Verse 46

ऊचुर्विनयसंपन्नाः प्रीतिपूर्वमिदं वचः ॥ स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः स्वर्गलोकं प्रति प्रभो ॥

বিনয়সম্পন্ন হয়ে তারা স্নেহভরে বলল— “আপনার মঙ্গল হোক। হে প্রভু, আমরা স্বর্গলোকে প্রস্থান করছি।”

Verse 47

तयोर् दत्तं तु यच्छ्राद्धं निष्फलं तत्स्मृतं बुधैः ॥ दैवे कर्मणि दिव्ये च ब्राह्मणो नैव लभ्यते ॥

ওই দুই শ্রেণিকে দেওয়া শ্রাদ্ধকে পণ্ডিতেরা নিষ্ফল বলেছেন; কারণ দেবকর্ম ও পবিত্র ক্রিয়ায় তাতে যথাযথ ব্রাহ্মণ (গ্রহীতা) লাভ হয় না।

Verse 48

सङ्कल्पयित्वा चान्नं तु गोभ्यो देयं यथाविधि ॥ गवामभावे नद्यां वा क्षिपेदन्नं प्रयत्नतः ॥

অন্নের সংকল্প করে বিধিমতো তা গাভীদের দিতে হবে; গাভী না থাকলে যত্নসহকারে সেই অন্ন নদীতে নিক্ষেপ করতে হবে।

Verse 49

अपात्राय न दातव्यं नास्तिकाय गुरुद्रुहे ॥ गोलकाय न दातव्यं कुण्डाय च विशेषतः ॥

অপাত্রকে দান করা উচিত নয়, নাস্তিককে নয়, আর গুরুর প্রতি দ्रोহীকে নয়। গোলককে দান নয়, বিশেষত কুণ্ডকে তো কখনও নয়।

Verse 50

इत्युक्त्वा पितरः सर्वे गताः स्वर्गाय भामिनि ॥ मेधातिथिरपि प्रायात्स्वपुरं ब्राह्मणैर्वृतः ॥

এ কথা বলে, হে সুন্দরী, সকল পিতৃগণ স্বর্গে গমন করলেন। মেধাতিথিও ব্রাহ্মণদের পরিবেষ্টিত হয়ে নিজ নগরের দিকে যাত্রা করল।

Verse 51

यदुक्तं पितृभिः सर्वं तच्छकार मुदायुतः ॥ तस्मात्ते कथितं देवि एकोऽपि ब्राह्मणोत्तमः ॥

পিতৃগণ যা যা বলেছিলেন, সে সবই সে আনন্দসহকারে সম্পন্ন করল। অতএব, হে দেবী, তোমাকে বলা হলো—একজনও উত্তম ব্রাহ্মণ (নির্ণায়ক) হতে পারেন।

Verse 52

संतारयति दुर्गेभ्यो विषमेभ्यो न संशयः ॥ एकोऽपि तारितुं शक्तो यथा नावा महज्जलम् ॥

সে বিপদ ও দুর্গম পথ থেকে পার করায়—এতে সন্দেহ নেই। যেমন একটি নৌকা মহাজলরাশি পার করায়, তেমনি একাই পার করাতে সক্ষম।

Verse 53

तस्माद्दानं प्रदातव्यं ब्राह्मणाय वसुन्धरे ॥ देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्

অতএব, হে বসুন্ধরা, ব্রাহ্মণকে দান অবশ্যই প্রদান করা উচিত; দেব, অসুর, মানুষ, গন্ধর্ব, উরগ (নাগ) ও রাক্ষসদের মধ্যেও এ প্রথা স্বীকৃত।

Verse 54

इदानीं च त्वया कार्यमस्मद्धितमनुत्तमम् ॥ गोलकाय न दातव्यं दैवं पित्र्यमथापि वा

এখন তোমার আমাদের পরম মঙ্গলের কাজ করা উচিত। দেব বা পিতৃউদ্দেশ্যে যে নিবেদন, তা ‘গোলক’কে দেওয়া উচিত নয়।

Verse 55

प्राक्स्रोतसं नदीं गत्वा स्नानं कृत्वा विधानतः ॥ पञ्चगव्यं ततः पीत्वा मधुपर्केण संयुतम्

পূর্বমুখী স্রোতযুক্ত নদীতে গিয়ে বিধিমতো স্নান করে, তারপর মধুপর্ক-সহ পঞ্চগব্য পান করল।

Verse 56

वेदविद्याव्रतस्नातं बहुधर्मनिरन्तरम् ॥ शीलयुक्तं सुसन्तुष्टं धर्मज्ञं सत्यवादिनम्

যিনি বেদ, বিদ্যা ও ব্রতে স্নাত (দীক্ষিত/যোগ্য); বহু ধর্মাচরণে অবিচল; শীলসম্পন্ন, সন্তুষ্টচিত্ত, ধর্মজ্ঞ ও সত্যবাদী।

Verse 57

आगतान्ब्राह्मणान्दृष्ट्वा मेधातिथिरकल्मषः ॥ विप्रान्नत्वा गुरुं चैव श्राद्धारम्भमथाकरोत्

আগমনকারী ব্রাহ্মণদের দেখে কলুষহীন মেধাতিথি বিপ্রদের ও নিজের গুরুকে প্রণাম করে তারপর শ্রাদ্ধ আরম্ভ করল।

Verse 58

पितर ऊचुः ॥ श्राद्धं संकल्पितं चान्नं दत्तं तद्गोलकाय वै ॥ तेनैव कर्मदोषेण नरकं गन्तुमुद्यताः

পিতৃগণ বললেন—“শ্রাদ্ধের সংকল্পও করা হয়েছিল, অন্নও দান করা হয়েছিল; কিন্তু তা সত্যিই ‘গোলক’কে দেওয়া হয়েছে। সেই কর্মদোষেই আমরা নরকে যেতে উদ্যত।”

Verse 59

हृष्टान्पुष्टान्बलैर्युक्तान्राजा तु मुमुदे भृशम् ॥ दृष्ट्वा तु पितरश्चैव राजानं पितृवत्सलम्

তাদের আনন্দিত, পুষ্ট ও বলসম্পন্ন দেখে রাজা অত্যন্ত প্রীত হলেন। আর পিতৃভক্ত—পিতৃদের প্রতি স্নেহশীল রাজাকে দেখে পিতৃগণও সন্তুষ্ট হলেন।

Verse 60

सर्वे श्राद्धं करिष्यन्ति निमिप्रभृतयो धरे ॥ मासे मासे च वै पश्चात्पितृपक्षे तपोधनाः

হে ধরা! নিমি প্রভৃতি সকলেই শ্রাদ্ধ করবেন। এরপর তপোধনগণ মাসে মাসে এবং পিতৃপক্ষে শ্রাদ্ধ করবেন।