Adhyaya 177: The Curse of Sāmba and the Prescribed Observance of Sun-Worship

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु चान्यद्वरारोहे कृष्णस्य अन्यद्विचेष्टितम् ॥ द्वारकां वसमानस्य साम्बशापादिकं शृणु ॥

শ্রীবরাহ বললেন: হে সুন্দর নিতম্বিনী! কৃষ্ণের আরেকটি কীর্তি শোনো। দ্বারকায় বাসকালে সাম্বের শাপ প্রভৃতি ঘটনাও শোনো।

Verse 2

सुखासीनस्य कृष्णस्य पुत्रदारसुतैः सह ॥ आगतो नारदस्तत्र यदृच्छागमनो मुनिः ॥ पाद्यमर्घ्यं च आसनं च मधुपर्कं सभाजनम् ॥ गां च दत्त्वा यथान्यायं कृतं संवादमुत्तमम् ॥

কৃষ্ণ পুত্র, পত্নী ও সন্তানদের সঙ্গে সুখাসনে উপবিষ্ট ছিলেন; তখন স্বেচ্ছায় আগত মুনি নারদ সেখানে উপস্থিত হলেন। পাদ্য, অর্ঘ্য, আসন, মধুপর্ক ও যথোচিত সমাদর করা হলো; এবং বিধিমতো গাভী দান করে উৎকৃষ্ট সংলাপ অনুষ্ঠিত হলো।

Verse 3

एकान्ते प्राप्य कृष्णं च विज्ञप्तिमकरोत्प्रभुः ॥ कृष्ण किञ्चिद्वक्तुकामस्तत्त्वं शृणु महामते ॥ साम्बनाम तव युवा पुत्रो वाग्मी तु रूपवान् ॥ स्पृहणीयः सदा कान्तः स्त्रीजनस्य सुरेश्वर ॥

একান্তে শ্রীকৃষ্ণকে পেয়ে সেই প্রভু নিবেদন করলেন— “কৃষ্ণ, আমি কিছু বলতে চাই; হে মহামতি, বিষয়টি শুনুন। আপনার যুবক পুত্র সাম্ব বাক্পটু ও রূপবান; তিনি সর্বদা নারীদের কাছে আকাঙ্ক্ষিত ও মনোহর, হে সুরেশ্বর।”

Verse 4

एतास्तु वरनार्यो वै क्रीडार्थं हि सुरेश्वरः । देवयोन्यो ददुस्तुभ्यं सहस्राणि च षोडश ॥

হে সুরেশ্বর, এই শ্রেষ্ঠ নারীগণ—দেবযোনিজ—ক্রীড়া-আনন্দের জন্য আপনাকে ষোলো সহস্র সংখ্যায় প্রদান করা হয়েছিল।

Verse 5

साम्बं दृष्ट्वा च सर्वासां क्षुभ्यते च मनः प्रभो ॥ एतत्तु ब्रह्मलोके च गीयते दैवतैः स्वयम् ॥

হে প্রভু, সাম্বকে দেখলে তাদের সকলের মন চঞ্চল হয়ে ওঠে। এই কথাই ব্রহ্মলোকে দেবতারা নিজেরাই গেয়ে থাকেন।

Verse 6

त्वत्प्रियार्थं समायातः कथितुं ते सुरोत्तम ॥ श्रूयते चार्थ विद्रूपः श्लोको द्वैपायनेन वै ॥

হে দেবশ্রেষ্ঠ, আপনার প্রিয়ার্থেই আমি এসে আপনাকে বলছি। দ্বৈপায়ন উচ্চারিত বলে যে অর্থে তীক্ষ্ণ এক শ্লোক প্রসিদ্ধভাবে শোনা যায়।

Verse 7

क्रियातः स्वर्गवासोऽस्ति नरकस्तद्विपर्ययात् ॥ पुण्यरूपं तु यत्कर्म दिशो भूमिं च संस्पृशेत्

সৎকর্ম থেকে স্বর্গবাস হয়, আর তার বিপরীত থেকে নরক। যে কর্ম পুণ্যস্বভাব, বলা হয় তার প্রভাব দিকসমূহ ও পৃথিবী জুড়ে বিস্তৃত হয়।

Verse 8

नरके पुरुषः प्रोक्तो विपरीतो मनीषिभिः ॥ तस्मात्साम्बं समाहूय तथा देवीगणं च तम्

মনীষীরা বলেছেন—যে পুরুষ ধর্মাচরণের বিপরীত আচরণ করে, সে নরকে পতিত হয়। অতএব সাম্বকে আহ্বান করে এবং তদ্রূপ দেবীগণকেও ডেকে নিল।

Verse 9

आसनेषूपविष्टानां तासां क्षोभं च तत्त्वतः ॥ लक्षयिष्याम्यहं सर्वं सत्यं चासत्यमेव च

তারা যখন নিজ নিজ আসনে উপবিষ্ট হল, তখন আমি তাদের অস্থিরতা তত্ত্বতঃ নির্ণয় করব; আমি সবই লক্ষ্য করব—সত্যও, অসত্যও।

Verse 10

तावत्सभ्यासनान्येव स्वास्तीर्य च विभागशः ॥ सर्वास्तास्तु समाहूय आसने चोपवेश्य च

এদিকে সভার আসনগুলি বিছিয়ে বিভাগ অনুযায়ী সাজানো হল; তারপর সকলকে আহ্বান করে নিজ নিজ আসনে বসানো হল।

Verse 11

पश्चात्साम्बः समायातस्तस्याग्रे करसंपुटम् ॥ कृत्वा स्थितो मुहूर्तं तु किमाज्ञापयसि प्रभो

তারপর সাম্ব উপস্থিত হল; তার সামনে করজোড় করে মুহূর্তকাল দাঁড়িয়ে বলল—“প্রভু, আপনি কী আদেশ করেন?”

Verse 12

दृष्ट्वा रूपमतीवास्य साम्बस्यैव वरस्त्रियः ॥ चुक्षुभुः सकला देव्यो कृष्णस्यैव तु पश्यतः

সাম্বের অতিশয় সুন্দর রূপ দেখে শ্রেষ্ঠ নারীরা—সমস্ত দেবীই—কৃষ্ণের দৃষ্টির সামনেই বিচলিত হয়ে উঠল।

Verse 13

उत्तिष्ठत प्रियाः सर्वा गच्छत स्वनिवेशनम् ॥ कृष्णवाक्यात्तदा देव्यो जग्मुः स्वं स्वं निवेशनम्

(কৃষ্ণ বলিলেন:) “হে প্রিয়াগণ, তোমরা সকলেই উঠো, নিজ নিজ নিবাসে গমন করো।” তখন কৃষ্ণের বাক্যে দেবীগণ প্রত্যেকে নিজ নিজ ধামে গমন করিলেন।

Verse 14

साम्बस्तत्रैव संतस्थौ वेपमानः कृताञ्जलिः ॥ स कृष्णो नारदं वीक्ष्य लज्जयावाङ्मुखोऽभवत्

সাম্ব সেখানেই কাঁপিতে কাঁপিতে করজোড়ে দাঁড়াইয়া রইল। কৃষ্ণ নারদকে দেখিয়া লজ্জায় বাক্য ও মুখ নত করিলেন।

Verse 15

कृष्णस्तु कथयामास नारदाय सविस्तरम् ॥ स्त्रीस्वभावं चरित्रं च आश्चर्यं पापकाकरकम्

তখন কৃষ্ণ নারদকে বিস্তারে বলিলেন—নারীদের স্বভাব ও আচরণ সম্বন্ধে—যা আশ্চর্য এবং পাপের কারণস্বরূপ।

Verse 16

क्षणो नास्ति रहो नास्ति नास्ति कृत्ये विभावना ॥ तेन नारद नारीणां सतीत्वमुपजायते

ক্ষণমাত্র বিরতি নেই, গোপনতা নেই, করণীয় বিষয়ে বিচার-বিবেচনাও নেই; অতএব, হে নারদ, নারীদের মধ্যে সতীত্ব (পতিব্রতা-ধর্ম) প্রতিষ্ঠিত বলে কথিত হয়।

Verse 17

सुरूपं पुरुषं दृष्ट्वा क्षरन्ति मुनिसत्तम ॥ स्वभाव एष नारीणां साम्बस्य शृणु कारणम् ॥

হে মুনিশ্রেষ্ঠ, সুদর্শন পুরুষকে দেখিলে নারীরা স্রবিত হয়; ইহাই তাহাদের স্বভাব। এখন সাম্বের বিষয়ে কারণ শুনুন।

Verse 18

अतीव मानी तेजस्वी धार्मिकॊऽतिगुणान्वितः ॥ रूपकारणमुद्दिश्य गतः क्षोभं कथञ्चन ॥

তিনি অতিশয় অহংকারী, তেজস্বী ও ধার্মিক, বহু গুণে বিভূষিত ছিলেন; কিন্তু রূপ-সম্পর্কিত এক কারণ উপলক্ষে তিনি কোনোভাবে অস্থিরতায় পতিত হলেন।

Verse 19

नारदस्त्वेवमेवं च प्रतिपूज्य हरेर्वचः ॥ अन्तरज्ञ उवाचेदं साम्बशापकरेण तथा ॥

নারদ এভাবে হরির বাক্য যথাবিধি সম্মান করে, অন্তর্জ্ঞানসম্পন্ন হয়ে, সাম্বের শাপ ঘটায় এমন এই বৃত্তান্ত বললেন।

Verse 20

यथा एकेन चक्रेण रथस्य न गतिर्भवेत् ॥ पुरुषास्वादनाच्चैवं क्षरन्ति सततं स्त्रियः ॥

যেমন এক চাকা দিয়ে রথের গতি হয় না, তেমনি পুরুষের ভোগ/সংযোগের ফলে নারীরা সর্বদা স্রবণশীলা হয়।

Verse 21

पुंसः सुदृष्टिपातेन कृतकृत्या भवन्ति ताः ॥ प्रद्युम्नं वीक्ष्य नार्यस्तु लज्जामापुः सुपुष्कलाम् ॥

পুরুষের সুন্দর দৃষ্টিপাতমাত্রেই তারা নিজেদের কৃতার্থ মনে করে; কিন্তু প্রদ্যুম্নকে দেখে নারীরা অতিশয় লজ্জায় আচ্ছন্ন হল।

Verse 22

साम्बं दृष्ट्वैव ताः सर्वा अनङ्गेन प्रपीडिताः ॥ उद्दीपनविभावोऽयं तासां गन्धादिकं यथा ॥

কিন্তু সাম্বকে দেখামাত্রই তারা সকলেই অনঙ্গ (কামদেব) দ্বারা পীড়িত হল; তাদের জন্য এটি উদ্দীপন-বিভাব—যেমন সুগন্ধ প্রভৃতি।

Verse 23

तस्मात्साम्बस्तु दुष्टात्मा तव स्त्रीणां विनाशकृत् ॥ सत्यलोके प्रवादो यस्तव जातो दुरत्ययः ॥

অতএব দুষ্টচিত্ত সাম্ব তোমার নারীদের বিনাশের কারণ হয়; আর সত্যলোকে তোমাকে নিয়ে যে অপবাদ উঠেছে, তা অতিক্রম করা দুষ্কর।

Verse 24

मया श्रुतस्तु लोकेभ्यो ब्रह्मर्षिभ्यो मुहुर्मुहुः ॥ साम्बत्यागात्प्रमार्ष्टुं त्वमयशः कुलनाशकम् ॥

আমি লোকসমূহ ও ব্রহ্মর্ষিদের কাছ থেকে বারবার শুনেছি—সাম্বকে ত্যাগ করলে তুমি বংশনাশক কলঙ্ক মুছে ফেলতে পারবে।

Verse 25

त्वमिहार्हस्यमेयात्मन् मया नु कथितं हितम् ॥ इत्युक्त्वा वचनं तत्र नारदो मौनमास्थितः ॥

হে অমেয়াত্মা, এখানে তুমি তদনুযায়ী কাজ করতে উপযুক্ত; আমি নিশ্চয়ই কল্যাণকর কথাই বলেছি। এ কথা বলে নারদ সেখানে নীরব হলেন।

Verse 26

शरीरात्तु गलद्रक्तं पूतिगन्धयुतं सदा ॥ पशुवत्कर्तितो यस्तु तद्वद्देहोऽस्य दृश्यते ॥

তার দেহ থেকে সর্বদা পচা দুর্গন্ধযুক্ত রক্ত ঝরে; যেন কোনো পশুকে কেটে টুকরো করা হয়েছে—তেমনই তার দেহাবস্থা দেখা যায়।

Verse 27

ततस्तु नारदेनैव साम्बशापविनाशकः ॥ समादिष्टो महान्धर्म आदित्यआराधनं प्रति

তখন নারদ সাম্বের শাপ বিনাশকারী মহাধর্ম নির্দেশ দিলেন—অর্থাৎ আদিত্য (সূর্য)-আরাধনার বিধান।

Verse 28

साम्ब साम्ब महाबाहो शृणु जाम्बवतीसुत ॥ पूर्वाचले च पूर्वाह्ने उद्यन्तं तु विभावसुम्

হে সাম্ব, হে সাম্ব, মহাবাহু জাম্ববতীপুত্র—শোনো; পূর্বাচলে পূর্বাহ্নে উদীয়মান বিভাবসু (সূর্য)-কে পূজা করো।

Verse 29

नमस्कुरु यथान्यायं वेदोपनिषदादिभिः ॥ त्वयोदितं रविः श्रुत्वा तुष्टिं यास्यति नान्यथा

বেদ-উপনিষদাদি মন্ত্রে যথাবিধি নমস্কার করো; তোমার উচ্চারিত স্তব শুনে রবি (সূর্য) সন্তুষ্ট হবেন—অন্যথা নয়।

Verse 30

साम्ब उवाच ॥ अगम्यगमनात्पापाद्व्याप्तो यः पुरुषो भवेत् ॥ तस्य देवः कथं तुष्टो भविष्यति स वै मुने

সাম্ব বললেন—হে মুনি! যে ব্যক্তি অগম্যগমনের পাপ দ্বারা আচ্ছন্ন হয়, তার প্রতি দেবতা কীভাবে সন্তুষ্ট হবেন?

Verse 31

नारद उवाच ॥ भविष्यत्पुराणमिति तव वादाद्भविष्यति ॥ ब्रह्मलोके पठिष्यामि ब्रह्मणोऽग्रे त्वहं सदा

নারদ বললেন—তোমার উক্তি থেকে এটি ‘ভবিষ্যৎপুরাণ’ নামে প্রসিদ্ধ হবে। আমি ব্রহ্মলোকে ব্রহ্মার সম্মুখে সর্বদা এটি পাঠ করব।

Verse 32

सुमन्तुर्मर्त्यलोके च मनोः प्र कथयिष्यति ॥ साम्ब उवाच ॥ कथं पूर्वाचले गत्वा मांसपिण्डोपमः प्रभो

আর সুমন্তু মর্ত্যলোকে মনুকে এটি বর্ণনা করবেন। সাম্ব বললেন—হে প্রভো! আমি মাংসপিণ্ডের ন্যায় হয়ে পূর্বাচলে কীভাবে যাব?

Verse 33

त्वत्प्रसादान्महद्दुःखं प्राप्तस्त्वहमकल्मषः ॥ नारद उवाच ॥ यथोदयाचले देवमाराध्य लभते फलम्

আপনার প্রসাদে আমি মহাদুঃখ প্রাপ্ত হয়েছি, তবু আমি নিষ্কল্মষ। নারদ বললেন—যেমন উদয়াচলে দেবতার আরাধনা করলে ফল লাভ হয়।

Verse 34

मथुरायां तथा गत्वा षट्सूर्ये लभते फलम् ॥ मध्याह्ने च तथा देवं फलप्रियं अकल्मषम्

তদ্রূপ মথুরায় গিয়ে ‘ষট্সূর্য’ স্থানে ফল লাভ হয়। আর মধ্যাহ্নে ফলপ্রিয়, নিষ্কল্মষ দেবতাকেও আরাধনা করা উচিত।

Verse 35

मथुरायां तथा पुण्यमुदयास्तं रवेर् जपन् ॥ मध्याह्ने प्रयतो वाग्भिः जपन् मुच्येत पातकात्

তদ্রূপ মথুরায় রবি-উদয় ও অস্তকালে জপ করলে পুণ্য হয়। আর মধ্যাহ্নে বাক্‌সংযমী হয়ে জপ করলে পাপ থেকে মুক্তি মেলে।

Verse 36

कृष्णगङ्गोद्भवे स्नात्वा सूर्यं आराध्य यत्नतः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः कुष्ठादिभ्यो विमुच्यते

কৃষ্ণগঙ্গার উৎস/ধারায় স্নান করে এবং যত্নসহকারে সূর্যের আরাধনা করলে মানুষ সর্বপাপমুক্ত হয়ে কুষ্ঠাদি রোগ থেকেও মুক্ত হয়।

Verse 37

श्रीवराह उवाच ॥ ततः साम्बो महाबाहुः कृष्णाज्ञप्तो ययौ पुरीम् ॥ मथुरां मुक्तिफलदां रवेराराधनोत्सुकः ॥

শ্রীবরাহ বললেন—তখন মহাবাহু সাম্ব, কৃষ্ণের আদেশে, মুক্তিফলদায়িনী মথুরা নগরীতে গেল, রবি-আরাধনায় উৎসুক হয়ে।

Verse 38

नारदोक्तेन विधिना साम्बो जाम्बवतीसुतः ॥ षट्सूर्यान्पूजयामास उदयन्तं दिवाकरम् ॥

নারদের নির্দেশিত বিধান অনুসারে জাম্ববতীপুত্র সাম্ব উদীয়মান দিবাকরকে সূর্যের ষড়রূপে বিধিপূর্বক পূজা করলেন।

Verse 39

कृत्वा योगेन चात्मानं साम्बस्याग्रे रविस्तदा ॥ वरं वृणीष्व भद्रं ते मद्व्रतख्यापनाय च ॥

তখন রবি যোগশক্তিতে সাম্বের সম্মুখে প্রকাশিত হয়ে বললেন—“বর প্রার্থনা কর; তোমার মঙ্গল হোক; এবং আমার ব্রত প্রচারের জন্যও (বর গ্রহণ কর)।”

Verse 40

यस्तोषितो नारदेन तद्वदस्व ममाग्रतः ॥ साम्ब पञ्चाशकैः श्लोकैर्वेदगृह्यपदाक्षरैः ॥

“হে সাম্ব! নারদের দ্বারা যে স্তবের মাধ্যমে আমি সন্তুষ্ট হয়েছিলাম, তা-ই আমার সম্মুখে বলো—পঞ্চাশ শ্লোকে, বেদ ও গৃহ্যপ্রয়োগসম্মত পদ ও অক্ষরসহ।”

Verse 41

यः स्तुतोऽहं त्वया वीर तेन तुष्टोऽस्मि ते सदा ॥ स्पृष्टो देवेन सर्वाङ्गे तत्क्षणाद्दीप्तसच्छविः ॥

“হে বীর! যে স্তবে তুমি আমাকে স্তব করেছ, তাতে আমি সর্বদা তোমার প্রতি সন্তুষ্ট।” দেবতার স্পর্শে তার সর্বাঙ্গে সেই মুহূর্তেই দীপ্তিময় কান্তি প্রকাশ পেল।

Verse 42

व्यक्ताङ्गावयवः साक्षाद्द्वितीयोऽभूद्रविर्यथा ॥ मध्याह्ने याज्ञवल्क्यस्य यज्ञं माध्यन्दिनीयकम् ॥

অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ স্পষ্ট হয়ে তিনি প্রত্যক্ষভাবে যেন দ্বিতীয় রবি হয়ে উঠলেন। মধ্যাহ্নে যাজ্ঞবল্ক্যের ‘মাধ্যন্দিনীয়ক’ নামক যজ্ঞ/কর্মের উল্লেখ আছে।

Verse 43

अध्यापयत्साम्बयुतो रविर्मध्यन्दिनोऽभवत् ॥ वैकुण्ठपश्चिमे पार्श्वे तीर्थं माध्यन्दिनीयकम् ॥

সাম্বসহ রবি তাঁকে উপদেশ দিলেন, এবং তিনি মধ্যাহ্ন (মাধ্যন্দিন) পরম্পরার সঙ্গে যুক্ত হলেন। বৈকুণ্ঠের পশ্চিম পার্শ্বে ‘মাধ্যন্দিনীয়ক’ নামে এক পবিত্র তীর্থ আছে।

Verse 44

सायाह्ने कृष्णगङ्गाया दक्षिणे संस्थितस्तदा ॥ तत्र दृष्ट्वा तु सायाह्ने रविमस्तोदयं प्रभुम् ॥

সন্ধ্যাবেলায় সে তখন কৃষ্ণগঙ্গার দক্ষিণ তীরে দাঁড়াল। সেখানে সন্ধ্যায় সে প্রভু সূর্যকে অস্ত-উদয়ের সন্ধিক্ষণে দর্শন করল।

Verse 45

सर्वपापविशुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं साम्बस्य तुष्टेन मध्याह्ने तु नभस्तलात् ॥

যাঁর আত্মা সকল পাপ থেকে বিশুদ্ধ, তিনি পরম ব্রহ্মকে লাভ করেন। শ্রীবরাহ বললেন—এইভাবে সাম্বে সন্তুষ্ট হয়ে, মধ্যাহ্নে, আকাশমণ্ডল থেকে (ঘটনা অগ্রসর হল)।

Verse 46

द्विधाकृतात्मयोगेन साम्बकुष्ठमपोहितम् ॥ साम्बः प्रख्याततीर्थे तु तत्रैवान्तरधीयत ॥

আত্মাকে দ্বিধা করার যোগক্রিয়ায় সাম্বের কুষ্ঠ দূর হল। তারপর সাম্ব সেই প্রসিদ্ধ তীর্থেই সেখানেই অন্তর্ধান করল।

Verse 47

साम्बस्तु सह सूर्येण रथस्थेन दिवानिशम् ॥ रविं पप्रच्छ धर्मात्मा पुराणं सूर्यभाषितम्

ধর্মাত্মা সাম্ব, রথারূঢ় সূর্যের সঙ্গে দিনরাত, রবি-দেবকে সূর্যকথিত পুরাণ সম্বন্ধে প্রশ্ন করল।

Verse 48

भविष्यमिति विख्यातं ख्यातं कृत्वा पुनर्नवम् ॥ साम्बः सूर्यप्रतिष्ठां च कारयामास तत्त्ववित्

যা ‘ভবিষ্য’ নামে প্রসিদ্ধ ছিল, তাকে পুনরায় নবতায় খ্যাত করে, তত্ত্ববিদ সাম্ব সূর্য-প্রতিষ্ঠা করালেন।

Verse 49

उदयाचलमाश्रित्य यमुनायाश्च दक्षिणे ॥ मध्ये कालप्रियं देवं मध्याह्ने स्थाप्य चोत्तमम्

উদয়াচল অবলম্বন করে এবং যমুনার দক্ষিণ তীরে, তিনি মধ্যস্থানে—মধ্যাহ্নকালে—কালপ্রিয় সেই উত্তম দেবতাকে প্রতিষ্ঠা করলেন।

Verse 50

मूलस्थानं ततः पश्चादस्तमानाचले रविम् ॥ स्थाप्य त्रिमूर्तिं साम्बस्तु प्रातर्मध्यापराह्णिकम्

তারপর অস্তমানাচলে রবিকে মূলস্থানরূপে প্রতিষ্ঠা করে, সাম্ব প্রাতঃ, মধ্যাহ্ন ও অপরাহ্ন-সম্বন্ধীয় ত্রিমূর্তি স্থাপন করলেন।

Verse 51

मथुरायां तथा चैकें स्थाप्य साम्बो वसुन्धरे ॥ स्वनाम्ना स्थापयामास पुराणविधिना स्वयम्

আর হে বসুন্ধরা, মথুরায়ও একটি (মূর্তি/স্থান) প্রতিষ্ঠা করে, সাম্ব পুরাণবিধি অনুসারে স্বয়ং নিজের নামে তা স্থাপন করলেন।

Verse 52

गच्छन्ति तत्पदं शान्तं सूर्यमण्डलभेदकम् ॥ एतत्ते कथितं देवि साम्बशापसमुद्भवम्

তারা সেই শান্ত পদে গমন করে, যাকে ‘সূর্যমণ্ডল-ভেদন’ বলা হয়েছে। হে দেবী, সাম্বের শাপ থেকে উদ্ভূত এই বৃত্তান্ত তোমাকে বলা হল।

Verse 53

पापप्रशमनाख्यानं महापातक नाशनम्

এটি পাপ-প্রশমনকারী আখ্যান, যা মহাপাতকসমূহের বিনাশ সাধন করে।

Verse 54

एवं साम्बपुरं नाम मथुरायां कुलेश्वरम् ॥ रथयात्रां तथा कृत्वा रविणा कथिता यदा

এইভাবে মথুরায় ‘সাম্বপুর’ নামে এক স্থান ও ‘কুলেশ্বর’ আছে; এবং রথযাত্রা সম্পন্ন হলে, তখন তা রবি (সূর্য) কর্তৃক কথিত হয়।

Verse 55

यावत्त स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥ पुरुषश्चाविनाशी च कथ्यते शाश्वतोऽव्ययः

যতক্ষণ সেই ‘শব্দ’ বিদ্যমান, ততক্ষণ তাকে ‘পুরুষ’ বলা হয়; এবং পুরুষকে অবিনাশী—শাশ্বত ও অব্যয় বলা হয়েছে।

Verse 56

एकवासास्तथा गौरी श्यामा वा वरवर्णिनी ॥ मध्यं गता प्रगल्भा च वयोऽतीतास्तथा स्त्रियः

নারীরাও একবস্ত্রধারিণী হতে পারে—গৌরী বা শ্যামা, উৎকৃষ্ট বর্ণের; মধ্যবয়স্ক, প্রগল্ভ; এবং যাঁরা যৌবন অতিক্রম করেছেন তাঁরাও।

Verse 57

कृष्णः शशाप साम्बं तु विरूपत्वं भविष्यति ॥ शापयुक्तः स साम्बस्तु कुष्ठयुक्तोऽभवत्क्षणात् ॥

কৃষ্ণ সাম্বকে শাপ দিলেন—“তোমার বিকৃতি হবে।” শাপে আক্রান্ত সাম্ব মুহূর্তেই কুষ্ঠরোগে গ্রস্ত হল।

Verse 58

मथुरायां च मध्याह्ने मध्यन्दिन रवौ तथा ॥ अस्तङ्गते तथा देवं सद्यो राज्यफलं भवेत् ॥

মথুরায় যে ব্যক্তি মধ্যাহ্নে—যখন সূর্য শীর্ষে—এবং তদ্রূপ সূর্যাস্তে দেবতার পূজা করে, তার জন্য তৎক্ষণাৎ রাজ্যসম ফল লাভ হয়।

Verse 59

स्नात्वा मध्यन्दिनं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ उदयास्ते ततो देवः साम्बेन सहितो विराट् ॥

স্নান করে মধ্যাহ্নের সূর্যকে দর্শন করলে মানুষ সর্বপাপ থেকে মুক্ত হয়। এরপর সাম্বসহ বিরাট দেবের উদয় ও অস্তের বর্ণনা করা হয়েছে।

Verse 60

माघमासस्य सप्तम्यां दिव्यं साम्बपुरं नराः ॥ रथयात्रां प्रकुर्वन्ति सर्वद्वन्द्वविवर्जिताः ॥

মাঘ মাসের সপ্তমীতে দিব্য সাম্বপুরে লোকেরা রথযাত্রা করে, এবং সকল দ্বন্দ্ব থেকে মুক্ত থাকে।