Verse 27
Sita
तथा दिशन्त्याभिचारसामान्येन पृथक्पृथक् । एकविंशतिशाखायामृग्वेदः परिकीर्तितः । शतं च नवशाखासु यजुषामेव जन्मनाम् । साम्नः सहस्रशाखाः स्युः पञ्चशाखा अथर्वणः । वैखानसमतस्तस्मिन्नादौ प्रत्यक्षदर्शनम् । स्मर्यते मुनिभिर्नित्यं वैखानसमतः परम् । कल्पो व्याकरणं शिक्षा निरुक्तं ज्योतिषं छन्दः—एतानि षडङ्गानि; उपाङ्गमयनं चैव मीमांसान्यायविस्तरः । धर्मज्ञसेवितार्थं च वेदवेदोऽधिकं तथा । निबन्धाः सर्वशाखा च समयाचारसङ्गतिः । धर्मशास्त्रं महर्षिणामन्तःकरणसम्भृतम् । इतिहासपुराणाख्यमुपाङ्गं च प्रकीर्तितम् । वास्तुवेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्च तथा मुने । आयुर्वेदश्च पञ्चैते उपवेदाः प्रकीर्तिताः । दण्डो नीतिश्च वार्ता च विद्या वायुजयः परः । एकविंशतिभेदोऽयं स्वप्रकाशः प्रकीर्तितः ॥२४–३१॥
तथा । दिशन्ति । आभिचार-सामान्येन । पृथक्-पृथक् । एकविंशति-शाखायाम् । ऋग्वेदः । परिकीर्तितः । शतम् । च । नव-शाखासु । यजुषाम्-एव । जन्मनाम् । साम्नः । सहस्र-शाखाः । स्युः । पञ्च-शाखाः । अथर्वणः । वैखानस-मतः । तस्मिन् । आदौ । प्रत्यक्ष-दर्शनम् । स्मर्यते । मुनिभिः । नित्यम् । वैखानस-मतः । परम् । कल्पः । व्याकरणम् । शिक्षा । निरुक्तम् । ज्योतिषम् । छन्दः । एतानि । षट्-अङ्गानि । उपाङ्ग-मयनम् । च । एव । मीमांसा-न्याय-विस्तरः । धर्मज्ञ-सेवित-अर्थम् । च । वेद-वेदः । अधिकम् । तथा । निबन्धाः । सर्व-शाखाः । च । समय-आचार-सङ्गतिः । धर्म-शास्त्रम् । महर्षिणाम् । अन्तःकरण-सम्भृतम् । इतिहास-पुराण-आख्यम् । उपाङ्गम् । च । प्रकीर्तितम् । वास्तु-वेदः । धनुः-वेदः । गान्धर्वः । च । तथा । मुने । आयुः-वेदः । च । पञ्च । एते । उप-वेदाः । प्रकीर्तिताः । दण्डः । नीतिः । च । वार्ता । च । विद्या । वायु-जयः । परः । एकविंशति-भेदः । अयम् । स्व-प्रकाशः । प्रकीर्तितः ॥
tathā diśanty ābhicāra-sāmānyena pṛthak-pṛthak | ekaviṃśatiśākhāyām ṛgvedaḥ parikīrtitaḥ | śataṃ ca navaśākhāsu yajuṣām eva janmanām | sāmnaḥ sahasraśākhāḥ syuḥ pañcaśākhā atharvaṇaḥ | vaikhānasamataḥ tasminn ādau pratyakṣadarśanam | smaryate munibhir nityaṃ vaikhānasamataḥ param | kalpo vyākaraṇaṃ śikṣā niruktaṃ jyotiṣaṃ chandaḥ—etāni ṣaḍaṅgāni; upāṅgamayanaṃ caiva mīmāṃsānyāyavistaraḥ | dharmajñasevitārthaṃ ca vedavedo'dhikaṃ tathā | nibandhāḥ sarvaśākhā ca samayācārasaṅgatiḥ | dharmaśāstraṃ maharṣiṇām antaḥkaraṇasambhṛtam | itihāsapurāṇākhyam upāṅgaṃ ca prakīrtitam | vāstuvedo dhanurvedo gāndharvaś ca tathā mune | āyurvedaś ca pañcaite upavedāḥ prakīrtitāḥ | daṇḍo nītiś ca vārtā ca vidyā vāyujayaḥ paraḥ | ekaviṃśatibhedo'yaṃ svaprakāśaḥ prakīrtitaḥ ||24–31||
এইভাবে পৃথক পৃথক প্রয়োগ অনুসারে সাধারণভাবে তাদের উপদেশ দেওয়া হয়। ঋগ্বেদের একুশটি শাখা, যজুর্বেদের একশো নয়টি শাখা, সামবেদের সহস্র শাখা এবং অথর্ববেদের পাঁচটি শাখা বলা হয়েছে। সেই পরম্পরায় বৈখানস-মত আদিতে প্রত্যক্ষ-দর্শনরূপ, এবং মুনিগণ নিত্যই তাকে পরম বলে স্মরণ করেন। কল্প, ব্যাকরণ, শিক্ষা, নিরুক্ত, জ্যোতিষ ও ছন্দ—এই ছয়টি বেদাঙ্গ; আর উপাঙ্গরূপে মীমাংসা ও ন্যায়শাস্ত্রের বিস্তারও আছে। ধর্মজ্ঞদের অভীষ্ট সাধনের জন্য ‘বেদ-অফ-দ্য-বেদ’ (পরিপূরক গ্রন্থ), নিবন্ধ, সকল শাখা এবং সময়-আচারের সামঞ্জস্যও উল্লিখিত। মহর্ষিদের ধর্মশাস্ত্র অন্তঃকরণে সঞ্চিত বলে মানা হয়। ইতিহাস-পুরাণ নামক উপাঙ্গও ঘোষিত। হে মুনি, বাস্তুবেদ, ধনুর্বেদ, গান্ধর্ব ও আয়ুর্বেদ—এই পাঁচটি উপবেদ বলে কীর্তিত। দণ্ড, নীতি, বার্তা, বিদ্যা এবং পরম বায়ুজয়—এই একুশ প্রকার বিভাগ স্বপ্রকাশ বলে ঘোষিত।
Same as Sita.25 (the same mantra block is repeated in the prompt): it presents a traditional taxonomy of Vedic branches and ancillary disciplines—Vedāṅgas, upāṅgas (including Itihāsa–Purāṇa), Upavedas, and practical sciences—while praising the Vaikhānasa doctrine as ‘direct seeing’ and ‘supreme,’ concluding with a ‘twenty-onefold’ self-luminous classification.