Adhyaya 118

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गोप्यादित्यमनुत्तमम् । भूतेशाद्वायवे भागे धनुषां त्रिंशकेन्तरे

ঈশ্বর বললেন—হে মহাদেবী! তারপর ভূতেশ থেকে বায়ব্য দিকের দিকে ত্রিশ ধনু দূরে অবস্থিত অনুত্তম গোপ্যাদিত্য-ধামে গমন করা উচিত।

Verse 2

बलातिबलदैत्यघ्न्या दक्षिणाग्नेयसंस्थितम् । धनुषां दशके देवि संस्थितं पापनाशनम्

হে দেবী! তা দক্ষিণ-অগ্নেয় দিকস্থিত; দশ ধনু দূরে অবস্থিত; বলাতিবল দানবদের সংহারকারী এবং পাপনাশক।

Verse 3

तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि महापापहरां शुभाम् । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या दुःखशोकैः प्रमुच्यते

আমি তার শুভ, মহাপাপহর উৎপত্তিকথা বলছি; যা ভক্তিভরে শ্রবণ করলে মানুষ দুঃখ ও শোক থেকে মুক্ত হয়।

Verse 4

पुरा कृष्णो महातेजा यदा प्रभासमागतः । सहितो यादवैः सर्वैः षट्पञ्चाशतिकोटिभिः

প্রাচীনকালে, মহাতেজস্বী শ্রীকৃষ্ণ যখন প্রভাসে আগমন করলেন, তখন তিনি সমগ্র যাদবদের সঙ্গে ছিলেন—সংখ্যায় ছাপ্পান্ন কোটি।

Verse 5

षोडशैव सहस्राणि गोप्यस्तत्र समागताः । लक्षमेकं तथा षष्टिरेते कृष्णसुताः प्रिये

সেখানে ষোলো হাজার গোপীও সমবেত হয়েছিল। আর হে প্রিয়ে, শ্রীকৃষ্ণের পুত্র ছিল এক লক্ষ ষাট জন।

Verse 6

तत्र प्राभासिके क्षेत्रे संस्थिताः पापनाशने । यादवस्थलमासाद्य यावद्रैवतको गिरि

সেখানে পাপনাশক প্রাভাস তীর্থক্ষেত্রে তারা অবস্থান করল। যাদবদের নিবাসে পৌঁছে রৈবতক পর্বত পর্যন্ত বিস্তৃত ছিল।

Verse 7

तत्र द्वादशवर्षाणि संस्थितास्ते महाबलाः । क्षेत्रं पवित्रमादाय शिवलिंगानि ते पृथक् । स्थापयाञ्चक्रिरे सर्वे ह्यंकितानि स्वनामभिः

সেখানে সেই মহাবলীরা বারো বছর অবস্থান করল। পবিত্র ক্ষেত্র গ্রহণ করে তারা প্রত্যেকে পৃথক পৃথক শিবলিঙ্গ স্থাপন করল, সবই নিজ নিজ নামে অঙ্কিত।

Verse 8

एवं समग्रं तत्क्षेत्रं यावद्द्वादशयोजनम् । ध्वजलिंगांकितं चक्रुः सर्वे यादवपुंगवाः

এইভাবে বারো যোজন বিস্তৃত সমগ্র ক্ষেত্রকে সকল যাদবশ্রেষ্ঠ ধ্বজা ও শিবলিঙ্গ দ্বারা চিহ্নিত করল।

Verse 9

हस्तहस्तान्तरे देवि प्रासादाः क्षेत्र मध्यतः । सुवर्णकलशोपेताः पताकाकुलितांबराः । विराजंते तु तत्रस्थाः कीर्तिस्तंभा हरेरिव

হে দেবী, ক্ষেত্রের মধ্যভাগে হাতের ব্যবধানে ব্যবধানে প্রাসাদসম মন্দির ছিল—সুবর্ণ কলশশোভিত, পতাকায় আকাশ আচ্ছন্ন; সেখানে তারা হরির কীর্তিস্তম্ভের ন্যায় দীপ্তিমান।

Verse 10

ततो गोप्यो महादेवि आद्या याः षोडश स्मृताः । तासां नामानि ते वक्ष्ये तानि ह्मेकमनाः शृणु

তখন, হে মহাদেবী, স্মৃত সোলটি আদ্যা গোপিনীর নাম আমি তোমাকে বলব; তুমি একাগ্রচিত্তে শ্রবণ করো।

Verse 11

लंबिनी चन्द्रिका कान्ता क्रूरा शान्ता महोदया । भीषणी नन्दिनीऽशोका सुपर्णा विमलाऽक्षया

তাঁরা হলেন—লম্বিনী, চন্দ্রিকা, কান্তা, ক্রূরা, শান্তা, মহোদয়া; ভীষণী, নন্দিনী, অশোকা, সুপর্ণা, বিমলা ও অক্ষয়া।

Verse 12

शुभदा शोभना पुण्या हंसस्यैताः कलाः स्मृताः । हंस एव मतः कृष्णः परमात्मा जनार्दनः

শুভদা, শোভনা ও পুণ্যা—এরা হংসের দিব্য কলা বলে স্মৃত; আর সেই হংসই কৃষ্ণ—পরমাত্মা জনার্দন।

Verse 13

तस्यैताः शक्तयो देवि षोडशैव प्रकीर्तिताः । चन्द्ररूपी ततः कृष्णः कलारूपास्तु ताः स्मृताः

হে দেবী, এই ষোলোই তাঁর শক্তি বলে কীর্তিত; অতএব কৃষ্ণ চন্দ্ররূপ, আর তাঁরা চন্দ্রকলারূপে স্মৃত।

Verse 14

संपूर्णमण्डला तासां मालिनी षोडशी कला । प्रतिपत्तिथिमारभ्य विचरत्यासु चन्द्रमाः

তাদের মধ্যে মালিনী নাম ষোড়শী কলাই পূর্ণ মণ্ডল (পূর্ণচন্দ্র) গঠন করে; প্রতিপদ তিথি থেকে আরম্ভ করে চন্দ্র এই কলাগুলিতে বিচরণ করে।

Verse 15

षोडशैव कला यास्ता गोपीरूपा वरानने । एकैकशस्ताः संभिन्नाः सहस्रेण पृथक्पृथक्

হে সুশ্রী! ঐ ষোলো কলাই গোপীরূপিণী। প্রত্যেকটি কলা আবার সহস্র সহস্র ভেদে পৃথক্ পৃথক্ রূপে বিভক্ত হয়।

Verse 16

एवं ते कथितं देवि रहस्यं ज्ञानसंभवम् । एवं यो वेद पुरुषः स ज्ञेयो वैष्णवो बुधैः

হে দেবী! জ্ঞানসম্ভূত এই গূঢ় রহস্য আমি তোমাকে এভাবে বললাম। যে পুরুষ এভাবেই তা জানে, জ্ঞানীরা তাকে সত্য বৈষ্ণব বলে গণ্য করেন।

Verse 17

अथ ताभिः कृताञ्ज्ञात्वा प्रासादान्यादवैः पृथक् । ततो गोप्योऽपि ताः सर्वाः सहस्राणि तु षोडश । कृष्णमाज्ञाप्य भावेन स्थापयांचक्रिरे रविम्

তারপর তাদের যথাযোগ্য সম্মান করে যাদবরা পৃথক পৃথক প্রাসাদ নির্মাণ করল। অতঃপর ষোলো সহস্র গোপী, কৃষ্ণের অনুমতি লাভ করে, ভক্তিভাবে সেখানে রবি (সূর্যদেব)-কে প্রতিষ্ঠা করল।

Verse 18

ऋषिभिर्नारदाद्यैस्तास्तथा क्षेत्रनिवासिभिः । तं प्रतिष्ठापयामासुः प्रतिष्ठाविधिना रविम्

নারদ প্রভৃতি ঋষি এবং ক্ষেত্রবাসীদের সঙ্গে তারা প্রতিষ্ঠাবিধি অনুসারে সেই রবি (সূর্যদেব)-কে প্রতিষ্ঠা করল।

Verse 19

प्रतिष्ठिते ततः सूर्ये ददुर्दानानि भूरिशः । ततः क्षेत्रनिवासिभ्यो गोभूहेमांबराणि च

সূর্য প্রতিষ্ঠিত হলে তারা প্রচুর দান দিল। তারপর ক্ষেত্রবাসীদের গাভী, ভূমি, স্বর্ণ ও বস্ত্রও প্রদান করল।

Verse 20

ततस्त ऋषयः सर्वे संतुष्टा हृष्टमानसाः । चक्रुर्नाम रवेस्तत्र गोप्यादित्येति विश्रुतम् । सर्वपाप हरं देवं महासौभाग्यदायकम्

তখন সকল ঋষি সন্তুষ্ট ও হৃষ্টচিত্ত হয়ে সেখানে সূর্যদেবের নাম স্থাপন করলেন—‘গোপ্যাদিত্য’ নামে তিনি প্রসিদ্ধ হলেন। সেই দেব সর্বপাপহর ও মহাসৌভাগ্যদাতা।

Verse 21

एवं कृते कृतार्थास्ताः संप्राप्यातिमहद्यशः । जग्मुर्यथागतं सर्वा द्वारकां कृष्णसंयुताः

এভাবে সব সম্পন্ন হলে সেই নারীরা কৃতার্থ হয়ে এবং অতি মহান যশ লাভ করে, কৃষ্ণের সঙ্গসহ যেমন এসেছিল তেমনই দ্বারকায় ফিরে গেল।

Verse 22

पुनः कालान्तरे देवि शापाद्दुर्वाससः प्रिये । यादवस्थलतां प्राप्ताः प्रभासे पापनाशने

পুনরায় কিছু কালের পরে, হে দেবী, হে প্রিয়ে, দুর্বাসার শাপে তারা পাপনাশক প্রভাসে যাদবদের বসতিস্থানে এসে উপস্থিত হল।

Verse 23

एवं ते कथितो देवि गोप्यादित्यसमुद्भवः । माहात्म्यं तस्य ते वच्मि पूजावन्दनजं क्रमात्

হে দেবী, এভাবে তোমাকে গোপ্যাদিত্যের উৎপত্তি বলা হল। এখন আমি ক্রমানুসারে তাঁর পূজা ও বন্দনা থেকে উদ্ভূত মাহাত্ম্য বর্ণনা করছি।

Verse 24

अस्मिन्मित्रवने देवि यो गोपीभिः प्रतिष्ठितः । तस्य दर्शनमात्रेण दुःखशोकैः प्रमुच्यते

হে দেবী, এই মিত্রবনে গোপীদের দ্বারা যে দেব প্রতিষ্ঠিত হয়েছেন, তাঁর কেবল দর্শনমাত্রেই মানুষ দুঃখ ও শোক থেকে মুক্ত হয়।

Verse 25

सुतप्तेनेह तपसा यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः । तां गतिं ते नरा यान्ति ये गोपीरविमाश्रिताः

এখানে তীব্র তপস্যা বা বহুদক্ষিণাযুক্ত যজ্ঞে যে পরম গতি লাভ হয়, গোপী-রবি (গোপ্যাদিত্য)-এর শরণাগত নরগণও সেই একই উত্তম গতি প্রাপ্ত হয়।

Verse 26

येन सर्वात्मना भावो गोप्यादित्ये निवेशितः । महेश्वरि कृतार्थत्वात्स श्लाघ्यो धन्य एव सः

হে মহেশ্বরী! যে ব্যক্তি সর্বাত্মভাবে গোপ্যাদিত্যতে নিজের ভক্তিভাব স্থাপন করেছে, কৃতার্থ হওয়ার ফলে সে-ই ধন্য এবং প্রশংসার যোগ্য।

Verse 27

अपि नः स कुले धन्यो जायते कुलपावनः । भाग्यवान्भक्तिभावेन येन भानुरुपासितः

আমাদের বংশে সেই-ই ধন্য, সেই-ই কুলপাবন হয়ে জন্মায়, যে ভক্তিভাবে ভানু (সূর্য)-এর উপাসনা করেছে; সে-ই সত্যিই ভাগ্যবান।

Verse 28

सप्तम्यां पूजयेद्यस्तु माघे मास्युषसि प्रिये । सप्तावरान्सप्त पूर्वान्पितॄन्सोप्युद्धरेन्नरः

হে প্রিয়ে! মাঘ মাসে সপ্তমীর দিনে প্রভাতে যে পূজা করে, সে ব্যক্তি সাত পুর্বপুরুষ ও সাত পরবর্তী প্রজন্ম—উভয় দিকের পিতৃগণকেও উদ্ধার করে।

Verse 29

छिनत्ति रोगान्दुश्चेष्टान्दुर्जयाञ्जयति ह्यरीन्

এটি রোগ ও কুপ্রবৃত্তিকে ছিন্ন করে, এবং দুর্জয় শত্রুকেও পরাজিত করে।

Verse 30

न सप्तम्यां स्पृशेत्तैलं नीलवस्त्रं न धारयेत् । न चाप्यामलकैः स्नानं न कुर्यात्कलहं क्वचित्

সপ্তমীতে তেল স্পর্শ করবে না, নীল বস্ত্র পরিধান করবে না। আমলক দিয়ে স্নান করবে না এবং কোথাও কলহ করবে না।

Verse 31

नीलरक्तेन वस्त्रेण यत्कर्म कुरुते द्विजः । स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । वृथा तस्य महायज्ञा नीलसूत्रस्य धारणात्

নীল বা লাল বস্ত্র পরে দ্বিজ যে কর্মই করুক—স্নান, দান, জপ, হোম, স্বাধ্যায় বা পিতৃতর্পণ—তা তার জন্য নিষ্ফল হয়; নীলসূত্র ধারণের ফলে তার মহাযজ্ঞও বৃথা যায়।

Verse 32

नीलीरक्तं यदा वस्त्रं विप्रस्त्वंगेषु धारयेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति

যদি ব্রাহ্মণ দেহে নীল-লাল বস্ত্র ধারণ করে, তবে দিন-রাত সংযম/উপবাস করে পঞ্চগব্য দ্বারা শুদ্ধ হয়।

Verse 33

रोमकूपे यदा गच्छेद्रसं नीलस्य कस्यचित् । पतितस्तु भवेद्विप्रस्त्रिभिः कृच्छ्रैर्व्यपोहति

যদি কোনো নীল দ্রব্য/রঙের রস রোমকূপে প্রবেশ করে, তবে ব্রাহ্মণ পতিত গণ্য হয়; তিনটি কৃচ্ছ্র ব্রত দ্বারা সে সেই দোষ দূর করে।

Verse 34

नीलमध्यं यदा गच्छेत्प्रमादाद्ब्राह्मणः क्वचित् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति

যদি অসাবধানতাবশত ব্রাহ্মণ কোথাও ‘নীল’-এর মধ্যভাগে প্রবেশ করে, তবে দিন-রাত সংযম/উপবাস করে পঞ্চগব্য দ্বারা শুদ্ধ হয়।

Verse 35

नीलदारु यदा भिद्येद्ब्राह्मणानां शरीरके । शोणितं दृश्यते तत्र द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

যখন নীল-দারু ব্রাহ্মণের দেহ বিদ্ধ করে এবং সেখানে রক্ত দেখা যায়, তখন দ্বিজের চন্দ্রায়ণ প্রায়শ্চিত্ত পালন করা উচিত।

Verse 36

कुर्यादज्ञानतो यस्तु नीलं वै दन्तधावनम् । कृत्वा कृच्छ्रद्वयं तस्य शुद्धिरुक्ता मनीषिभिः

কিন্তু যে ব্যক্তি অজ্ঞতাবশত নীল পদার্থ দিয়ে দাঁত মাজে, মুনিগণ বলেন—দ্বিবার কৃচ্ছ্র প্রায়শ্চিত্তে তার শুদ্ধি হয়।

Verse 37

इत्येतत्कथितं देवि गोप्यादित्यमहोदय । पापघ्नं सर्वजन्तूनां श्रुतं सर्वार्थसाधकम्

হে দেবী! এইভাবে গোপ্যাদিত্যের মহোদয় বর্ণিত হল—যা সকল জীবের পাপহর; এবং যা শ্রবণে সকল শুভার্থ সিদ্ধ হয়।

Verse 38

गवां शतसहस्रैस्तु दत्तैर्यत्कुरुजांगले । पुण्यं भवति देवेशि तद्गोप्यादित्यदर्शने

হে দেবেশি! কুরুজাঙ্গলে লক্ষ গাভী দান করলে যে পুণ্য হয়, গোপ্যাদিত্যের দর্শনমাত্রেই সেই পুণ্য লাভ হয়।

Verse 118

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः

এইভাবে শ্রীস্কন্দ মহাপুরাণের একাশীতিসাহস্রী সংহিতার সপ্তম প্রভাসখণ্ডের প্রথম প্রভাসক্ষেত্রমাহাত্ম্যে ‘গোপ্যাদিত্যমাহাত্ম্যবর্ণন’ নামক একশো আঠারোতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।