Adhyaya 16

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठा गदातीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या लभेद्भूदानजं फलम्

প্রহ্লাদ বললেন—হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ! তারপর অতুল গদাতীর্থে গমন করা উচিত। সেখানে ভক্তিভরে স্নান করলে মানুষ ভূমিদানের পুণ্যফল লাভ করে।

Verse 2

तर्पयेत्पितृदेवांश्च ऋषींश्चैव यथाक्रमम् । श्राद्धं च कारयेत्तत्र पितॄणां तृप्तिहेतवे

সেখানে যথাক্রমে পিতৃগণ, দেবগণ ও ঋষিগণকে তর্পণ করা উচিত, এবং পিতৃদের তৃপ্তির জন্য সেখানেই শ্রাদ্ধও করানো উচিত।

Verse 3

गदातीर्थे तु देवेशं विष्णुं वाराहरूपिणम् । समभ्यर्च्य नरो भक्त्या विष्णुलोके महीयते

গদা-তীর্থে দেবেশ ভগবান বিষ্ণুকে বরাহরূপে ভক্তিভরে পূজা করলে মানুষ বিষ্ণুলোকে মহিমান্বিত ও সম্মানিত হয়।

Verse 4

नागतीर्थं ततो गच्छेत्सरः परमशो भनम् । यत्र स्नात्वा नरः सम्यङ्नागलोकमवाप्नुयात्

তারপর পরম শোভন সরোবর ‘নাগ-তীর্থে’ গমন করা উচিত; সেখানে বিধিপূর্বক স্নান করলে মানুষ নাগলোক লাভ করে।

Verse 5

भद्रतीर्थं ततो गच्छेत्सरस्त्रिभुवनार्चितम् । स्नानमात्रेण लभते तिलधेनुफलं नरः

তারপর ত্রিভুবনে পূজিত ‘ভদ্র-তীর্থ’ সরোবরেতে গমন কর; সেখানে কেবল স্নানমাত্রেই মানুষ তিলধেনু-দানের সমান পুণ্যফল লাভ করে।

Verse 6

चित्रातीर्थं ततो गच्छेत्सरः परमशोभनम् । स्नानमात्रेण लभते घृतधेनुफलं नरः

এরপর পরম শোভন ‘চিত্র-তীর্থ’ সরোবরেতে গমন কর; সেখানে স্নানমাত্রেই মানুষ ঘৃতধেনু-দানের সমান পুণ্যফল লাভ করে।

Verse 7

यदा द्वारावती विप्रा प्लाविता सागरेण हि । पुण्यानि बहुतीर्थानि च्छन्नानि जलपांसुभिः

হে বিপ্রগণ! যখন দ্বারাবতী নগরী সাগরের জলে প্লাবিত হয়, তখন বহু পবিত্র তীর্থ জল ও বালুর নিচে আচ্ছন্ন হয়ে যায়।

Verse 8

दृश्यानि कतिचित्संति ह्यदृश्यान्यपराणि च । तानि सर्वाणि विप्रेन्द्राः कथयिष्यामि सर्वतः

কিছু বিষয় দৃশ্য, আর কিছু অদৃশ্যও বটে। হে বিপ্রশ্রেষ্ঠগণ, আমি সকলই সর্বতোভাবে বর্ণনা করিব।

Verse 9

चंद्रभागां ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशिनीम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या वाजपेयफलं लभेत्

তদনন্তর সর্বপাপপ্রণাশিনী চন্দ্রভাগায় গমন করা উচিত। সেখানে ভক্তিভরে স্নান করলে মানুষ বাজপেয় যজ্ঞসম ফল লাভ করে।

Verse 10

देवी चंद्रार्चिता यत्र यशोदा नंदनंदिनी । कौमारिका शक्तिहस्ता खङ्गखेटकधारिणी

সেখানে চন্দ্রার্চিতা দেবী আছেন—যশোদা, নন্দের প্রিয় নন্দিনী; কৌমারিকা, হাতে শক্তি ধারণকারী, খড়্গ ও খেটক (ঢাল) বহনকারিণী।

Verse 11

केश्यादिदैत्यदलिनी स्वसा वै रामकृष्णयोः । यस्या दर्शनमात्रेण सर्वान्कामानवाप्नुयात्

তিনি কেশী প্রভৃতি দৈত্যদলিনী, এবং নিশ্চয়ই রাম-কৃষ্ণের ভগিনী। যাঁর কেবল দর্শনমাত্রেই সকল কামনা সিদ্ধ হয়।

Verse 12

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रास्तीर्थं महिषसंज्ञकम् । यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

তারপর, হে বিপ্রশ্রেষ্ঠগণ, ‘মহিষ’ নামে খ্যাত তীর্থে গমন করা উচিত। যার কেবল দর্শনমাত্রেই সকল পাতক থেকে মুক্তি হয়।

Verse 13

मुक्तिद्वारं ततो गच्छेत्तीर्थं पाप प्रणाशनम्

এরপর পাপনাশক ‘মুক্তিদ্বার’ নামক তীর্থে গমন করা উচিত।

Verse 14

वसिष्ठेन समानीता मुनिना यत्र गोमती । स्नातो भवति गंगायां यत्र स्नात्वा कलौ युगे

যেখানে ঋষি বশিষ্ঠ আনীত গোমতী প্রবাহিত, সেখানে স্নান গঙ্গাস্নানের সমান—বিশেষত কলিযুগে যে সেখানে স্নান করে তার জন্য।

Verse 15

गोमती निःसृता यस्मा त्प्रविष्टा वरुणालयम् । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या अश्वमेधफलं लभेत्

যেখান থেকে গোমতী নির্গত হয়ে বরুণের আলয়ে প্রবেশ করে, সেখানে ভক্তিভরে স্নান করলে মানুষ অশ্বমেধ যজ্ঞের ফল লাভ করে।

Verse 16

भृगुणा हि तपस्तप्तं स्थापिता यत्र चांबिका । भृग्वर्चिता ततो देवी प्रसिद्धा श्रूयते क्षितौ

যেখানে ভৃগু তপস্যা করেছিলেন এবং সেখানেই অম্বিকা প্রতিষ্ঠিত, তাই ভৃগু-অর্চিতা দেবী পৃথিবীতে প্রসিদ্ধ বলে শ্রুত।

Verse 17

संसिद्धिं परमां याति यस्याः संस्मरणान्नरः । शिवलिंगान्यनेकानि यत्र सन्ति महीतले

যাঁর স্মরণমাত্রে মানুষ পরম সিদ্ধি লাভ করে; আর সেই স্থানে ভূমণ্ডলে বহু শিবলিঙ্গ বিদ্যমান।

Verse 18

ततो गच्छेत विप्रेन्द्राः कालिन्दीसर उत्तमम् । कालिन्दी सूर्यतनया सरश्चक्रे त्वनुत्तमम्

তখন, হে শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণগণ, উত্তম কালিন্দী-সরোবরের দিকে গমন করা উচিত। সূর্যকন্যা কালিন্দীই সেই অতুল সরোবর নির্মাণ করেছিলেন।

Verse 19

तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या न दुर्गतिमवाप्नुयात् । सांबतीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशनम्

সেখানে ভক্তিভরে স্নান করলে মানুষ দুর্গতি লাভ করে না। এরপর সর্বপাপ-নাশক সাম্বতীর্থে গমন করা উচিত।

Verse 20

कृत्वा श्राद्धं च विधिवल्लभेद्गोदानजं फलम्

আর বিধিমতো শ্রাদ্ধ করলে গোদানজনিত পুণ্যফল লাভ হয়।

Verse 21

गच्छेच्च शांकरं तीर्थं ततस्त्रैलोक्यपावनम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या लभेद्बहुसुवर्णकम्

তারপর ত্রিলোক-পাবন শাঙ্কর তীর্থে গমন করা উচিত। যেখানে ভক্তিভরে স্নান করলে মানুষ প্রচুর স্বর্ণ (অর্থাৎ মহৎ সমৃদ্ধি ও পুণ্য) লাভ করে।

Verse 22

ततो नागसरो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । पितॄन्सन्तर्प्य विधिवन्नागलोकमवाप्नुयात्

এরপর পাপ-নাশক তীর্থ নাগসরে গমন করা উচিত। সেখানে বিধিমতো পিতৃগণকে তৃপ্ত করে মানুষ নাগলোক লাভ করে।

Verse 23

लक्ष्मीं नदीं ततो गच्छेद्गच्छन्तीं सागरं प्रति । यस्या दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

তদনন্তর সাগরমুখে প্রবাহিতা লক্ষ্মী-নদীর নিকট গমন করুক; যার কেবল দর্শনমাত্রেই সর্বপাপ থেকে মুক্তি লাভ হয়।

Verse 24

श्राद्धे कृते तु विप्रेन्द्राः पितरो मुक्तिमाप्नुयुः । दाने मनोरथावाप्तिर्जायते नात्र संशयः

হে বিপ্রশ্রেষ্ঠগণ! শ্রাদ্ধ সম্পন্ন হলে পিতৃগণ মুক্তি লাভ করেন; আর দানে মনোরথসিদ্ধি হয়—এতে সন্দেহ নেই।

Verse 25

कंबुसरस्ततो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । तर्पणे च कृते श्राद्धे ह्यग्निष्टोमफलं लभेत्

তারপর পাপনাশক তীর্থ কম্বু-সরসে গমন করুক; সেখানে তর্পণ ও শ্রাদ্ধ করলে অগ্নিষ্টোম যজ্ঞের ফল লাভ হয়।

Verse 26

कुशतीर्थं ततो गच्छेत्स्नात्वा सन्तर्पयेत्पितॄन् । दानं दत्त्वा यथाशक्त्या निर्मलं लोकमाप्नुयात्

এরপর কুশতীর্থে গমন করুক; স্নান করে বিধিপূর্বক পিতৃদের তৃপ্ত করুক। সামর্থ্য অনুযায়ী দান করে সে নির্মল লোক লাভ করে।

Verse 27

द्युम्नतीर्थं च तत्रैव सर्वपापप्रणाशनम् । कृत्वा श्राद्धं च तत्रैव वाजिमेधफलं लभेत्

সেখানেই দ্যুম্নতীর্থ আছে, যা সর্বপাপনাশক; সেখানে শ্রাদ্ধ করলে বাজিমেধ যজ্ঞের ফল লাভ হয়।

Verse 28

कुशतीर्थं ततो गच्छेत्पितॄणां तृप्तिरक्षया । यत्र श्राद्धात्तर्पणाच्च जायते नात्र संशयः

তখন কুশতীর্থে গমন করা উচিত; সেখানে শ্রাদ্ধ ও তর্পণ দ্বারা পিতৃগণের তৃপ্তি অক্ষয় হয়—এতে কোনো সন্দেহ নেই।

Verse 29

जालतीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपापहरं शुभम् । दुर्वाससा यत्र शप्ताः कोपाद्यदुकुमारकाः

তারপর জালতীর্থে গমন করা উচিত—এটি শুভ এবং সর্বপাপহর; সেখানে ক্রোধে দুর্বাসা যদুবংশের কুমারদের শাপ দিয়েছিলেন।

Verse 30

देवो जालेश्वरस्तत्र सं बभूव उमापतिः । जालेश्वरं नरो दृष्ट्वा सद्यः पापात्प्रमुच्यते

সেখানে উমাপতি ভগবান শিব জালেশ্বর রূপে প্রকাশিত হলেন; জালেশ্বরের দর্শনমাত্রে মানুষ তৎক্ষণাৎ পাপমুক্ত হয়।

Verse 31

संपूज्य देवं भक्त्या च शिवलोकमवाप्नुयात्

আর ভক্তিভরে বিধিপূর্বক দেবের পূজা করে শিবলোক লাভ করে।

Verse 32

चक्रस्वामिसुतीर्थं च ततो गच्छेद्धि मानवः । कृत्वा स्नानं पितॄंस्तर्प्य विष्णुलोकमवाप्नुयात्

তারপর মানুষ চক্রস্বামি-সুতীর্থে গমন করুক; সেখানে স্নান করে ও পিতৃগণকে তর্পণ দিয়ে বিষ্ণুলোক লাভ করে।

Verse 33

जरत्कारुकृतं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । स्नात्वा तत्र द्विजश्रेष्ठा न दुर्गतिमवाप्नुयात्

জরত্কারু-প্রতিষ্ঠিত এই তীর্থ সর্বপাপ বিনাশক। হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ! সেখানে স্নান করলে মানুষ দুর্গতিতে পতিত হয় না।

Verse 34

ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थं खञ्जनकाभिधम् । आसीत्खञ्जनको नाम दैत्यश्चातिबलान्वितः

তারপর, হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ! ‘খঞ্জনক’ নামে পরিচিত তীর্থে গমন করা উচিত। পূর্বে ‘খঞ্জনক’ নামে এক অতিবলবান দৈত্য ছিল।

Verse 35

ततः खञ्जनकं तीर्थं तस्य नाम्नेति विश्रुतम् । तत्र स्नात्वा नरो याति सोमलोकं न संशयः

এইভাবে সেই তীর্থ তার নামানুসারে ‘খঞ্জনক-তীর্থ’ নামে প্রসিদ্ধ হল। সেখানে স্নান করলে মানুষ সোমলোকে গমন করে—এতে সন্দেহ নেই।

Verse 36

सन्ति तीर्थान्यनेकानि सुगुप्तानि द्विजोत्तमाः । तानि गच्छेत्तु विप्रेन्द्राः सर्वपापापनुत्तये

হে দ্বিজোত্তম! বহু তীর্থ অতি গোপনে বিদ্যমান। হে বিপ্রেন্দ্র! সর্বপাপের সম্পূর্ণ অপনোদনের জন্য সেগুলিতে গমন করা উচিত।

Verse 37

ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थमानकदुन्दुभेः । शूरतीर्थं परमकं गदतीर्थमतः परम्

তারপর, হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ! আনকদুন্দুভি (বসুদেব)-এর তীর্থে গমন করা উচিত। এরপর পরম উৎকৃষ্ট শূর-তীর্থ, এবং তারপর গদা-তীর্থ।

Verse 38

गावल्गणस्य तीर्थं च अक्रूरस्य महात्मनः । बलदेवस्य तीर्थं तु उग्रसेनस्य चापरम्

এখানে গাবল্গণের তীর্থ আছে, মহাত্মা অক্রূরের তীর্থও আছে; তদ্রূপ বলদেবের তীর্থ এবং উগ্রসেনের আর-এক তীর্থও বিদ্যমান।

Verse 39

अर्जुनस्य च तीर्थं तु सुभद्रातीर्थमेव च । देवकीतीर्थमाद्यं तु रोहिणीतीर्थमेव च

এখানে অর্জুনের তীর্থ ও সুভদ্রার তীর্থ আছে; তদুপরি অগ্রগণ্য দেবকী-তীর্থ এবং রোহিণী-তীর্থও আছে।

Verse 40

उद्धवस्य च तीर्थं तु सारंगाख्यं तथैव च । सत्यभामाकृतं तीर्थं भद्रातीर्थमतः परम्

এখানে উদ্ধবের তীর্থ এবং ‘সারঙ্গ’ নামে খ্যাত তীর্থও আছে; সত্যভামা-প্রতিষ্ঠিত তীর্থ, এবং তার পরেই ভদ্রা-তীর্থ।

Verse 41

जामदग्न्यस्य तीर्थं तु रामस्य च महात्मनः । भासतीर्थं च तत्रैव शुकतीर्थमतः परम्

এখানে মহাত্মা জামদগ্ন্য রামের তীর্থ আছে; সেখানেই ভাস-তীর্থ, এবং তার পরেই শুক-তীর্থ।

Verse 42

कर्दमस्य च तीर्थं तु कपिलस्य महात्मनः । सोमतीर्थं च तत्रैव रोहिणीतीर्थमेव च

এখানে কর্দমের তীর্থ এবং মহাত্মা কপিলের তীর্থ আছে; সেখানেই সোম-তীর্থ ও রোহিণী-তীর্থও আছে।

Verse 43

एतान्यन्यानि संक्षेपान्मया वः कथितानि च । सर्वपापहराणीह मोक्षदानि न संशयः

এগুলি এবং আরও বহু তীর্থ আমি তোমাদের সংক্ষেপে বলেছি। এখানে এগুলি সর্বপাপ হরণ করে এবং মোক্ষ দান করে—এ বিষয়ে কোনো সন্দেহ নেই।

Verse 44

प्रच्छन्नानि द्विजवरास्तीर्थानि कलिसंक्रमे । प्लावितानि समुद्रेण पांसुनाऽप्युदकेन च

হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ, কলিযুগের সূচনায় এই তীর্থগুলি গোপন হয়ে গেল। সমুদ্রের প্লাবনে ডুবে, বালু ও জল দিয়েও আচ্ছাদিত হল।

Verse 45

एतन्मया वः कथितं संक्षेपात्तीर्थविस्तरम् । आत्मप्रज्ञानुमानेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

এইভাবে আমি তোমাদের কাছে তীর্থসমূহের বিস্তার সংক্ষেপে বলেছি। তোমাদের নিজস্ব বিবেচনা-বুদ্ধি দিয়ে বলো, আর কী শুনতে ইচ্ছা কর?

Verse 46

शृणुयात्परया भक्त्या तीर्थयात्रामिमां द्विजाः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

হে দ্বিজগণ, যে পরম ভক্তিতে এই তীর্থযাত্রার কাহিনি শোনে, সে সর্বপাপমুক্ত হয়ে বিষ্ণুলোকে গমন করে।