Adhyaya 8

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भगवन्सूतसर्वज्ञ कृष्णद्वैपायनप्रिय । त्वन्मुखाद्वै कथाः श्रुत्वा श्रोत्रकामृतवर्षिणीः

ঋষিগণ বললেন— হে ভগবন সূত, আপনি সর্বজ্ঞ এবং কৃষ্ণদ্বৈপায়ন (ব্যাস)-প্রিয়। আপনার মুখ থেকে কর্ণে অমৃতবর্ষণকারী এই কথাগুলি শুনে,

Verse 2

तृप्तिर्न जायतेऽस्माकं त्वद्वचोमृतपायिनाम् । अतः शुश्रूषमाणानां भूयो ब्रूहि कथाः शुभाः

আমরা আপনার বাক্যের অমৃত পান করি, তবু আমাদের তৃপ্তি হয় না। অতএব আমরা যারা শ্রবণে আগ্রহী, আমাদের আবার শুভ কাহিনি বলুন।

Verse 3

वेतालवरदंनाम चक्रतीर्थस्य दक्षिणे । तीर्थमस्ति महापुण्यमित्यवादीद्भवान्पुरा

পূর্বে আপনি বলেছিলেন—“চক্রতীর্থের দক্ষিণে ‘বেতালবরদ’ নামে এক পরম পুণ্যময় তীর্থ আছে।”

Verse 4

वेतालवरदाभिख्या तीर्थस्यास्यागता कथम् । किंप्रभावं च तत्तीर्थमेतन्नो वक्तुमर्हसि

এই তীর্থ ‘বেতালবরদ’ নামে কীভাবে খ্যাত হলো? আর সেই তীর্থের প্রভাব ও বিশেষ মহিমা কী? অনুগ্রহ করে আমাদের বলুন।

Verse 5

श्रीसूत उवाच । साधुपृष्टं हि युष्माभिरतिगुह्यं मुनीश्वराः । शृणुध्वं मनसा सार्द्धं ब्रवीम्यत्यद्भुतां कथाम्

শ্রীসূত বললেন—হে মুনিশ্রেষ্ঠগণ, তোমরা উত্তম প্রশ্ন করেছ; এ বিষয় অতি গোপন। মন একাগ্র করে শোনো; আমি এক আশ্চর্য কাহিনি বলছি।

Verse 6

पामरा अपि मोदन्ते यां वै श्रुत्वा कथां शुभाम् । कथा चेयं महापुण्या पुरा कैलासपर्वते

এই শুভ কাহিনি শুনে অশিক্ষিতরাও আনন্দিত হয়। এ কাহিনি মহাপুণ্যময়; প্রাচীনকালে কৈলাস পর্বতে এটি বলা হয়েছিল।

Verse 7

केलिकालेषु पावत्यै शंभुना कथिता द्विजाः । तां ब्रवीमि कथामेनामत्यद्भुततरां हि वः

হে দ্বিজগণ, ক্রীড়াকালে শম্ভু পার্বতীকে এই কাহিনি বলেছিলেন। সেই অতিশয় আশ্চর্য কাহিনিই আমি এখন তোমাদের বলছি।

Verse 8

पुरा हि गालवोनाम महर्षिः सत्यवाक्छुचिः । चिंतयानः परं ब्रह्म तपस्तेपे निजाश्रमे

প্রাচীন কালে গালব নামে এক মহর্ষি ছিলেন—সত্যভাষী ও পবিত্র। তিনি পরব্রহ্ম ধ্যান করে নিজ আশ্রমে তপস্যা করতেন।

Verse 9

तस्य कन्या महाभागा रूपयौवनशालिनी । नाम्ना कांतिमती बाला व्यचरत्पितुरंतिके

তাঁর এক মহাভাগ্যা কন্যা ছিল, রূপ-যৌবনে শোভিতা। কান্তিমতী নামে সেই বালিকা পিতার সান্নিধ্যে থেকে সেবা করত।

Verse 10

आहरंती च पुष्पाणि बल्यर्थं तस्य वै मुनेः । वेदिसंमार्जनादीनि समिदाहरणानि च

সে মুনির বলিদানের জন্য ফুল আনত। পাশাপাশি বেদী পরিষ্কার করা ইত্যাদি এবং যজ্ঞের জন্য সমিধা সংগ্রহও করত।

Verse 11

कुर्वती पितरं बाला सम्यक्परिचचार ह । कदाचित्सा तु वल्यर्थं पुष्पाण्याहर्तुमुद्यता

এইভাবে সেই বালিকা পিতার যথাযথ পরিচর্যা করত। একদিন সে বলিদানের জন্য ফুল আনতে উদ্যত হল।

Verse 12

तस्मिन्वने कांतिमती सुदूरमगमत्तदा । तत्र पुष्पाणि रम्याणि समाहृत्य च पेटके

সেই বনে কান্তিমতী তখন অনেক দূরে গেল। সেখানে মনোহর ফুল সংগ্রহ করে সে নিজের ঝুড়িতে রাখল।

Verse 13

तूर्णं निववृते बाला पितृशुश्रूषणे रता । निवर्तमानां तां कन्यां विद्याधरकुमारकौ

পিতৃসেবায় নিবিষ্ট সেই বালিকা তৎক্ষণাৎ ফিরে চলল। ফিরে আসতে থাকা সেই কন্যাকে দুই বিদ্যাধর-রাজপুত্র দেখল।

Verse 14

सुदर्शनसुकर्णाख्यौ विमानस्थौ ददर्शतुः । तां दृष्ट्वा गालवसुतां रूपयौवनशालिनीम्

বিমানে অধিষ্ঠিত সুদর্শন ও সুকর্ণ তাকে দেখল। গালবমুনির রূপ-যৌবনশালিনী কন্যাকে দেখে (তাদের মন আকৃষ্ট হল)।

Verse 15

कामस्य पत्नीं ललितां रतिं मूर्तिमतीमिव । सुदर्शनाभिधो ज्येष्ठो विद्याधरकुमारकः

সে যেন কামদেবের ললিতা পত্নী রতি—মূর্তিমতী হয়ে প্রকাশিত। সেই বিদ্যাধর রাজপুত্রদের মধ্যে জ্যেষ্ঠের নাম ছিল সুদর্শন।

Verse 16

हर्षसंफुल्लनयनश्चकमे काममोहितः । पूर्णचन्द्राननां तां वै वीक्षमाणो मुहुर्मुहुः

আনন্দে তার নয়ন প্রস্ফুটিত হল; কামমোহে সে প্রেমাসক্ত হয়ে পড়ল। পূর্ণচন্দ্রসম মুখমণ্ডলধারিণী তাকে বারবার চেয়ে দেখল।

Verse 17

तया रिरंसुकामोऽसौ विमानाग्रादवातरत् । तामुपेत्य मुनेः कन्यामित्युवाच सुदर्शनः

তার সঙ্গে ক্রীড়া করতে ইচ্ছুক হয়ে সে বিমানের অগ্রভাগ থেকে নেমে এল। মুনির কন্যার কাছে গিয়ে সুদর্শন এভাবে বলল।

Verse 18

सुदर्शन उवाच । कासि भद्रे सुता कस्य रूपयौवनशालिनी । रूपमप्रतिमं ह्येतदाह्लादयति मे मनः

সুদর্শন বললেন—হে ভদ্রে, তুমি কে, আর কার কন্যা—রূপ ও যৌবনে দীপ্তিময়? তোমার এই অতুল রূপ সত্যই আমার মনকে আনন্দিত করে।

Verse 19

त्वां दृष्ट्वा रतिसंकाशां बाधते मां मनोभवः । सुकण्ठनामधेयस्य विद्याधरपतेरहम्

তোমাকে রতির মতো দেখে মনোভব (কামদেব) আমাকে ব্যথিত করছে। আমি সুকণ্ঠ নামে বিদ্যাধরপতির পুত্র।

Verse 20

आत्मजो रूपसंपन्नो नाम्ना चैव सुदर्शनः । प्रतिगृह्णीष्व मां भद्रे रक्ष मां करुणादृशा

আমি তাঁরই পুত্র—রূপসম্পন্ন—এবং আমার নামও সুদর্শন। হে ভদ্রে, আমাকে গ্রহণ করো; করুণাদৃষ্টিতে আমাকে রক্ষা করো।

Verse 21

भर्तारं मां समासाद्य सर्वान्भोगानवाप्स्यसि । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विद्याधरसुतस्य सा

“আমাকে স্বামী হিসেবে পেলে তুমি সকল ভোগ লাভ করবে।” সেই বিদ্যাধরপুত্রের কথা শুনে সে (নারী) উত্তর দিল।

Verse 22

तदा कांतिमती वाक्यं धर्मयुक्तमभाषत । सुदर्शन महाभाग विद्याधरपतेः सुत

তখন কান্তিমতী ধর্মসম্মত বাক্য বলল—“হে সুদর্শন, মহাভাগ! হে বিদ্যাধরপতির পুত্র, …”

Verse 23

आत्मजां मां विजानीहि गालवस्य महात्मनः । कन्या चाहमनूढास्मि पितृशु श्रूषणे रता

আমাকে মহাত্মা গালব মুনির কন্যা বলে জানুন। আমি অবিবাহিতা কন্যা, পিতৃসেবায় সদা রত।

Verse 24

बल्यर्थं हि पितुश्चाहं पुष्पाण्याहर्तुमागता । आहरंत्याश्च पुष्पाणि याम एको न्यवर्तत

পিতার বলি-অর্ঘ্যের জন্যই আমি ফুল আনতে এসেছি। ফুল তুলতে তুলতে এক যাম (প্রহর) কেটে গেল।

Verse 25

मद्विलंबेन स मुनिर्देव तार्चनतत्परः । कोपं विधास्यते नूनं तपस्वी मुनिपुंगवः

আমার বিলম্বে সেই তপস্বী, মুনিশ্রেষ্ঠ, দেবার্চনায় তৎপর মুনি নিশ্চয়ই ক্রুদ্ধ হবেন।

Verse 26

तच्छीघ्रमद्य गच्छामि पुष्पाण्यप्याहृतानि मे । कन्याश्च पितुराधीना न स्वतन्त्राः कदाचन

অতএব আজ আমি শীঘ্রই যাচ্ছি; ফুলও আমি সংগ্রহ করেছি। কন্যারা পিতার অধীন—কখনও স্বতন্ত্র নয়।

Verse 27

यदि मामिच्छति भवान्पितरं मम याचय । इति विद्याधरसुतमुक्त्वा कांतिमती तदा

যদি আপনি আমাকে চান, তবে আমার পিতার কাছে আমাকে প্রার্থনা করুন। এ কথা বলে বিদ্যাধর-পুত্রকে কান্তিমতী তখন প্রস্থানোদ্যত হলেন।

Verse 28

पितुराशंकिता तूर्णमा श्रमं गन्तुमुद्यता । गच्छन्तीं तां समालोक्य विद्याधरकुमारकः

পিতার ভয়ে সে দ্রুত আশ্রমে যেতে উদ্যত হল। তাকে যেতে দেখে বিদ্যাধরদের যুবরাজ (চঞ্চল হয়ে) এগিয়ে এল।

Verse 29

तूर्णं जग्राह केशेषु धावित्वा मदनार्दितः । अभ्येत्य निजकेशेषु गृह्णन्ते तं विलोक्य सा

কামাতুর হয়ে সে দৌড়ে এসে তৎক্ষণাৎ তার কেশ ধরে ফেলল। তাকে নিজের চুল আঁকড়ে ধরতে দেখে সে আতঙ্কিত হল।

Verse 30

उच्चैश्चक्रंद सहसा कुररीव मुनेः सुता । अस्माद्विद्याधरसुताज्जनक त्राहि मां विभो

তখন মুনিকন্যা কুররী পাখির মতো হঠাৎ উচ্চস্বরে কাঁদল—“হে পিতা, হে শক্তিমান প্রভু! এই বিদ্যাধর-পুত্রের হাত থেকে আমাকে রক্ষা করো।”

Verse 31

बलाद्गृह्णाति दुष्टात्मा विद्याधरसुतोऽद्य माम् । इत्थमुच्चैः प्रचुक्रोश स्वाश्रमान्नातिदूरतः

“এই দুষ্টচিত্ত বিদ্যাধর-পুত্র আজ আমাকে জোর করে নিয়ে যাচ্ছে!”—এভাবে সে নিজের আশ্রম থেকে খুব দূরে নয়, তবু উচ্চস্বরে চিৎকার করল।

Verse 32

तदाक्रंदितमाकर्ण्य गन्धमादनवासिनः । मुनयस्तु पुरस्कृत्य गालवं मुनिपुंगवम्

তার সেই আর্তনাদ শুনে গন্ধমাদনে বসবাসকারী মুনিরা, মুনিশ্রেষ্ঠ গালবকে অগ্রে রেখে (সেখানে) এগিয়ে এলেন।

Verse 33

किमेतदिति विज्ञातुं तं देशं तूर्णमाययुः । तं देशं तु समागत्य सर्वे ते ऋषिपुंगवाः

“এটি কী?” জানিবার আগ্রহে সেই শ্রেষ্ঠ ঋষিগণ ত্বরিতে সেই দেশে গেলেন; সেখানে উপস্থিত হয়ে সকল ঋষিপুঙ্গব একত্রিত হলেন।

Verse 34

विद्याधरगृहीतां तां ददृशुर्मु निकन्यकाम् । विद्याधरसुतं चान्यमंतिके समुपस्थितम्

তাঁরা দেখলেন, এক বিদ্যাধর সেই মুনিকন্যাকে ধরে রেখেছে; আর নিকটেই আরেকজন—বিদ্যাধরের পুত্র—কাছে দাঁড়িয়ে আছে।

Verse 35

एतद्दृष्ट्वा महायोगी गालवो मुनिपुंगवः । गतः कोपवशं किंचिद्दुराप्मानं शशाप तम्

এ দৃশ্য দেখে মহাযোগী গালব—মুনিশ্রেষ্ঠ—কিঞ্চিৎ ক্রোধবশত হয়ে সেই দুষ্টাত্মাকে শাপ দিলেন।

Verse 36

कृतवानीदृशं कार्यं यत्त्वं विद्याधराधम । तद्याहि मानुषीं योनिं स्वस्य दुष्कर्मणः फलम्

‘হে বিদ্যাধরাধম! তুমি এমন কর্ম করেছ; অতএব মানবযোনিতে গমন কর—এ তোমার নিজ দুষ্কর্মের ফল।’

Verse 37

संप्राप्य मानुषं जन्म बहुदुःखसमाकुलम् । अचिरेण तु कालेन तस्मिन्नेव तु जन्मनि

‘বহু দুঃখে আকুল মানবজন্ম লাভ করে, অল্পকালেই—সেই জন্মের মধ্যেই—…’

Verse 38

मनुष्यैरपि निंद्यं तद्वेतालत्वं प्रयास्यसि । मांसानि शोणितं चैव सर्वदा भक्षयिष्यसि

মানুষের কাছেও নিন্দিত সেই বেতালত্বে তুমি পতিত হবে; আর সর্বদা মাংস ও রক্তই ভক্ষণ করবে।

Verse 39

वेताला राक्षसप्राया बलाद्गृह्णन्ति योषितः । तस्मात्त्वं मानुषो भूत्वा वेतालत्वमवाप्स्यसि

বেতালরা রাক্ষসসম, তারা বলপূর্বক নারীদের ধরে; অতএব তুমি মানুষরূপে জন্ম নিয়েও বেতালত্ব লাভ করবে।

Verse 40

तव दुष्कर्मणो योऽसावनुमंता कनिष्ठकः । सुकर्ण इति विख्यातो भविता सोपि मानुषः

তোমার দুষ্কর্মে যে কনিষ্ঠ সঙ্গী সম্মতি দিয়েছিল, ‘সুকর্ণ’ নামে খ্যাত, সেও মানুষ হবে।

Verse 41

किंतु साक्षान्न कृतवान्यतोऽसावीदृशीं क्रियाम् । तन्मानुषत्व मेवास्य वेतालत्वं तु नो भवेत्

কিন্তু সে প্রত্যক্ষভাবে এমন কাজ করেনি; তাই তার জন্য কেবল মানবজন্মই নির্ধারিত, বেতালত্ব হবে না।

Verse 42

विज्ञप्तिकौतुकाभिख्यं यदा विद्याधराधिपम् । द्रक्ष्यतेऽसौ कनिष्ठस्ते तदा शापाद्विमोक्ष्यते

যখন তোমার সেই কনিষ্ঠ ‘বিজ্ঞপ্তি-কৌতুক’ নামে খ্যাত বিদ্যাধরাধিপতিকে দর্শন করবে, তখন সে শাপমুক্ত হবে।

Verse 43

ईदृशस्यतु यः कर्ता महापापस्य कर्मणः । स त्वं संप्राप्य मानुष्यं तस्मिन्नेव तु जन्मनि

যে এমন মহাপাপময় কর্ম করে, সে মানবজন্ম লাভ করে সেই জন্মেই তার ফল অবশ্যই ভোগ করে।

Verse 44

वेतालजन्म संप्राप्य चिरं लोके चरिष्यसि । इत्युक्त्वा गालवः कन्यां गृहीत्वा मुनिभिः सह

“বেতাল-যোনি লাভ করে তুমি দীর্ঘকাল লোকের মধ্যে ঘুরে বেড়াবে।” এ কথা বলে গালব মুনিদের সঙ্গে কন্যাটিকে নিয়ে প্রস্থান করলেন।

Verse 45

विद्याधरसुतौ शप्त्वा स्वाश्रमं प्रति निर्ययौ । ततस्तस्मिन्महाभागे निर्याते मुनिपुंगवे

বিদ্যাধরের দুই পুত্রকে শাপ দিয়ে তিনি নিজের আশ্রমের দিকে রওনা হলেন। তারপর সেই মহাভাগ্যবান মুনিপুঙ্গব প্রস্থান করলে…

Verse 46

सुदर्शनसुकर्णाख्यौ विद्याधरपतेः सुतौ । मुनिशापेन दुःखार्तौ चिंतयामासतुर्भृशम्

বিদ্যাধরপতির পুত্র সুদর্শন ও সুকর্ণ, মুনির শাপে দুঃখে কাতর হয়ে গভীরভাবে চিন্তা করতে লাগল।

Verse 47

कर्तव्यं तौ विनिश्चित्य सुदर्शनसुकर्णकौ । गोविंदस्वामिनामानं यमुनातटवासिनम्

কর্তব্য স্থির করে সুদর্শন ও সুকর্ণ যমুনাতটে বসবাসকারী গোবিন্দস্বামী নামক ব্রাহ্মণের কাছে গেল।

Verse 48

ब्राह्मणं शीलसंपन्नं पितृत्वे परिकल्प्य तौ । परित्यज्य स्वकं रूपमजायेतां तदा त्मजौ

শীলসম্পন্ন এক ব্রাহ্মণকে পিতা রূপে গ্রহণ করে, সেই দুইজন নিজেদের রূপ ত্যাগ করল এবং তখন তার পুত্ররূপে জন্ম নিল।

Verse 49

विजयाशोकदत्ताख्यौ तस्य पुत्रौबभूवतुः । सुतो विजयदत्ताख्यो ज्येष्ठो जज्ञे सुदर्शनः

তার দুই পুত্রের নাম হল বিজয়দত্ত ও অশোকদত্ত। তাদের মধ্যে জ্যেষ্ঠ বিজয়দত্ত আসলে সুদর্শনের পুনর্জন্ম ছিল।

Verse 50

अशोकदत्तनामा तु सुकर्णश्च कनिष्ठकः । विजयाशोकदत्तौ तु क्रमाद्यौवनमापतुः

কনিষ্ঠ সুকর্ণের নাম রাখা হল অশোকদত্ত। পরে ক্রমে বিজয়দত্ত ও অশোকদত্ত উভয়েই যৌবনে উপনীত হল।

Verse 51

एतस्मिन्नेव कालेतु यमुनायास्तटे शुभे । अनावृष्ट्या तु दुर्भिक्षमभूद्द्वादशवार्षि कम्

ঠিক সেই সময়ে, যমুনার পবিত্র তীরে, অনাবৃষ্টির কারণে বারো বছরব্যাপী দুর্ভিক্ষ দেখা দিল।

Verse 52

गोविंदस्वामिनामा तु ब्राह्मणो वेदपारगः । दुर्भिक्षोपहतां दृष्ट्वा तदानीं स निजां पुरीम्

গোবিন্দস্বামী নামে এক ব্রাহ্মণ ছিলেন, যিনি বেদে পারদর্শী। তখন নিজের নগরীকে দুর্ভিক্ষে পীড়িত দেখে তিনি…

Verse 53

प्रययौ काशनिगरं सपुत्रः सह भार्यया । स प्रयागं समासाद्य द्वं दृष्ट्वा महावटम्

তিনি পুত্র ও পত্নীসহ কাশীনগরের উদ্দেশে যাত্রা করলেন। প্রয়াগে পৌঁছে মহাবট নামে মহৎ বটবৃক্ষের দর্শন পেলেন।

Verse 54

कपालमालाभरणं सोऽपश्यद्यतिनं पुरः । गोविंदस्वामिनामा तु नमश्चक्रे स तं मुनिम्

তিনি সামনে কপালমালায় ভূষিত এক যতিকে দেখলেন। গোবিন্দস্বামী নামক ব্রাহ্মণ সেই মুনিকে ভক্তিভরে প্রণাম করলেন।

Verse 55

सपुत्रस्य सभार्यस्य सोऽवादीदाशिषो मुनिः । इदं च वचनं प्राह गोविंदस्वामिनं प्रति

সেই মুনি পুত্র ও পত্নীসহ তাঁকে আশীর্বাদ দিলেন। তারপর গোবিন্দস্বামীর প্রতি এই বাক্য বললেন।

Verse 56

ज्येष्ठेनानेन पुत्रेण सांप्रतं ब्राह्मणोत्तम । क्षिप्रं विजयदत्तेन वियोगस्ते भविष्यति

হে ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠ! এই জ্যেষ্ঠ পুত্র বিজয়দত্তের সঙ্গে শীঘ্রই তোমার বিচ্ছেদ ঘটবে।

Verse 57

इति तस्य वचः श्रुत्वा गोविंदस्वामिनामकः । सूर्ये चास्तं गते तत्र सांध्यं कर्म समाप्य च

সেই বাক্য শুনে গোবিন্দস্বামী নামক ব্যক্তি—সেখানে সূর্য অস্ত গেলে—সন্ধ্যা-কর্ম সম্পন্ন করলেন।

Verse 58

सभार्यः ससुतो विप्रः सुदूराध्वसमाकुलः । उवास तस्यां शर्वर्य्यां शून्ये वै देवतालये

সেই ব্রাহ্মণ স্ত্রী ও পুত্রসহ দূরপথের ক্লান্তিতে কাতর হয়ে, সেই রাত্রি এক শূন্য দেবালয়ে বাস করল।

Verse 59

तदा त्वशोकदत्तश्च ब्राह्मणी च समाकुलौ । वस्त्रेणास्तीर्य पृथिवीं रात्रौ निद्रां समापतुः

তখন অশোকদত্ত ও ব্রাহ্মণী—উভয়েই উদ্বিগ্ন—বস্ত্র পেতে ভূমিতে রাত্রে শয়ন করে নিদ্রায় গেল।

Verse 60

ततो विजयदत्तस्तु दूरमार्गविलंघनात् । बभूवात्यंतमलसो भृशं शीतज्वरार्दितः

এরপর বিজয়দত্ত দূরপথের অতিশ্রমে অত্যন্ত অবসন্ন হয়ে পড়ল এবং প্রবল শীতজ্বরে কাতর হল।

Verse 61

गोविंदस्वामिना पित्रा शीतवबाधानिवृत्तये । गाढमालिंग्यमानोऽपि शीतबाधां न सोऽत्यजत्

পিতা গোবিন্দস্বামী শীতের যন্ত্রণা নিবারণের জন্য তাকে দৃঢ়ভাবে আলিঙ্গন করলেও, সে শীতবাধা থেকে মুক্ত হল না।

Verse 62

बाधतेऽत्यर्थमधुना तात मां शीतलो ज्वरः । एतद्बाधानिवृत्त्यर्थं वह्निमानय मा चिरम्

সে বলল—“তাত, এই শীতজ্বর এখন আমাকে ভীষণ কষ্ট দিচ্ছে; এই যন্ত্রণা নিবারণের জন্য বিলম্ব না করে আগুন আনো।”

Verse 63

इति पुत्रवचः श्रुत्वा सर्वत्राग्निं गवेषयन् । अलब्धवह्निः प्रोवाच पुन रभ्येत्य पुत्रकम्

পুত্রের কথা শুনে পিতা সর্বত্র আগুন খুঁজতে লাগলেন। কিন্তু আগুন না পেয়ে তিনি আবার ফিরে এসে বালককে বললেন।

Verse 64

न वह्निं पुत्र विंदामि मार्गमाणोऽपि सर्वशः । रात्रिमध्ये तु संप्राप्ते द्वारेषु पिहितेषु च

হে পুত্র, সর্বভাবে খুঁজেও আমি আগুন পেলাম না। আর এখন মধ্যরাত্রি এসে গেছে, দ্বারগুলোও বন্ধ।

Verse 65

निद्रापरवशाः पौरा नैव दास्यंति पावकम् । इत्थं विजयदत्तोऽसावुक्तः पित्रा ज्वरातुरः

নিদ্রায় আচ্ছন্ন নগরবাসীরা আগুন দেবে না। এভাবে পিতা জ্বরে কাতর বিজয়দত্তকে বললেন।

Verse 66

ययाचे वह्निमेवासौ पितरं दीनया गिरा । शीतज्वरसमुद्भूतशीतबाधाप्रपीडितम्

তখন সে করুণ কণ্ঠে পিতার কাছে শুধু আগুনই প্রার্থনা করল, কারণ শীতজ্বর থেকে ওঠা শীতের যন্ত্রণা তাকে পীড়া দিচ্ছিল।

Verse 67

हिमशीकरवान्वायुर्द्विगुणं बाधतेऽद्य माम् । वह्निर्न लब्ध इति वै मिथ्यैवोक्तं पितस्त्वया

হিমশিশিরভরা এই বাতাস আজ আমাকে দ্বিগুণ কষ্ট দিচ্ছে। ‘আগুন পাওয়া যায়নি’—হে পিতা, আপনি নিশ্চয়ই মিথ্যা বলেছেন।

Verse 68

दूरादेष पुरोभागे ज्वालामालासमाकुलः । शिखाभिर्लेलिहानोभ्रं दृश्यते पश्य पावकः

দেখো—দূর থেকে সামনে জ্বালামালায় আচ্ছন্ন অগ্নি দেখা যাচ্ছে; তার শিখাগুলি যেন আকাশকে চেটে উঠছে।

Verse 69

तं वह्निमानय क्षिप्रं तात शीतनिवृत्तये । इत्युक्तवन्तं तं पुत्रं स पिता प्रत्यभाषत

“পিতা, শীত নিবারণের জন্য সেই আগুনটি দ্রুত নিয়ে আসো।” পুত্র এ কথা বললে পিতা তাকে উত্তর দিলেন।

Verse 70

नानृतं वच्मि पुत्राद्य सत्यमेव ब्रवीम्यहम् । वह्निमान्योऽयमुद्देशो दूरादेव विलोक्यते

পুত্র, আজ আমি মিথ্যা বলি না; আমি কেবল সত্যই বলি। যে স্থানটি অগ্নিযুক্ত বলে মনে হয়, তা দূর থেকেই তেমন দেখা যায়।

Verse 71

पितृकाननदेशं तं पुत्र जानीहि सांप्रतम् । यद्येषोभ्रंलिहज्वालः पुरस्ताज्ज्वलतेऽनलः

পুত্র, এখনই জেনে নাও—ওই স্থান পিতৃদের কাননভূমি। সামনে যে অগ্নি জ্বলছে, তার জ্বালা আকাশ চেটে ওঠে; সেটি সেখানেই।

Verse 72

पुत्र वित्रासजनकं तं जानीहि चितानलम् । अमंगलो न सेव्योऽयं चिताग्निः स्पर्शदूषितः

পুত্র, ভয়জাগানো সেই অগ্নিকে চিতার আগুন বলে জেনে নাও। এটি অমঙ্গল, এর সেবা/ব্যবহার করা উচিত নয়; চিতাগ্নি স্পর্শদোষে দুষিত।

Verse 73

तस्य चायुःक्षयं याति सेवते यश्चितानलम् । तस्मात्तवायुर्हानिर्मा भूयादिति मया सुत

যে চিতার অগ্নির আশ্রয় গ্রহণ করে, তার আয়ু ক্ষয়প্রাপ্ত হয়। অতএব, বৎস, তোমার আয়ুর হানি যেন না ঘটে—এই জন্যই আমি এমন বলেছি।

Verse 74

अमंगलस्तथा स्पृश्यो नानीतोऽयं चितानलः । इत्युक्तवंतं पितरं स दीनः प्रत्यभाषत

এটি অমঙ্গল এবং স্পর্শযোগ্য নয়; এই চিতাগ্নি আনা উচিত নয়। পিতার এমন কথা শুনে সে পুত্র বিষণ্ণ হয়ে উত্তর দিল।

Verse 75

अयं शवानलो वा स्यादध्वरानल एव वा । सर्वथानीयतामेष नोचेन्मे मरणं भवेत्

এটি শবদাহের অগ্নি হোক বা যজ্ঞাগ্নি—যাই হোক—এটি অবশ্যই আনতে হবে; নচেৎ আমার মৃত্যু হবে।

Verse 76

पुत्रस्नेहाभिभूतोऽथ समाहर्तुं चितानलम् । गोविंदस्वामिनामा तु श्मशानं शीघ्रमभ्यगात्

পুত্রস্নেহে অভিভূত গোবিন্দস্বামী চিতাগ্নি আনতে দ্রুত শ্মশানের দিকে গেলেন।

Verse 77

गोविंदस्वामिनि गते समाहर्तुं चितानलम् । तूर्णं विजयदत्तोऽपि तदा गच्छंतमन्वयात्

গোবিন্দস্বামী চিতাগ্নি আনতে গেলে, বিজয়দত্তও তখন দ্রুত তাঁর পশ্চাতে অনুসরণ করল।

Verse 79

संप्राप्य तापनिकटं विकीर्णास्थि चितानलम् । आलिंगन्निव सोद्वेगं शनैर्निर्वृतिमाप्तवान्

সে চিতার অগ্নির তাপের নিকটে পৌঁছাল, চারদিকে ছড়িয়ে ছিল অস্থিখণ্ড। যেন তাকে আলিঙ্গন করছে—অন্তরে উদ্বিগ্ন হয়েও সে ধীরে ধীরে এক ভয়ংকর তৃপ্তিতে উপনীত হল।

Verse 80

इति तस्य वचः श्रुत्वा पुत्रस्य ब्राह्मणोत्तमः । निपुणं तं निरूप्यैतद्वचनं पुनरब्रवीत्

পুত্রের এই বাক্য শুনে শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণ তাকে সূক্ষ্মভাবে পর্যবেক্ষণ করে আবার এই কথাগুলি বললেন।

Verse 81

गोविंदस्वाम्युवाच । एतत्कपालमनलज्वालावलयवर्तुलम् । वसाकीकसमांसाढ्यमेतद्रक्तांबुजोपमम्

গোবিন্দস্বামী বললেন—এই করোটি অগ্নিশিখার বৃত্তে পরিবেষ্টিত; এতে চর্বি, স্নায়ু ও মাংস ভরপুর, আর এটি রক্তবর্ণ পদ্মের ন্যায় দেখায়।

Verse 82

द्विजस्य सूनुः श्रुत्वेति काष्ठाग्रेण जघान तत् । येन तत्स्फुटनोद्गीर्णवसासिक्तमुखोऽभवत्

এ কথা শুনে ব্রাহ্মণপুত্র কাঠের অগ্রভাগ দিয়ে সেটিতে আঘাত করল। আঘাতে তা ফেটে গিয়ে চর্বি ছিটকে তার মুখে লেগে গেল।

Verse 83

कपालघट्टनाद्रक्तं यत्संसक्तं मुखे तदा । जिह्वया लेलिहानोऽसौ मुहुस्तद्रक्तमा स्वदत्

করোটিতে আঘাতের ফলে যে রক্ত তখন তার মুখে লেগে ছিল, সে জিহ্বা দিয়ে বারবার চেটে সেই রক্তের স্বাদ বারংবার গ্রহণ করল।

Verse 84

आस्वाद्यैवं समादाय तत्कपालं समाकुलः । पीत्वा वसां महाकायो बभूवातिभयंकरः

এইভাবে আস্বাদন করে, ব্যাকুল হয়ে সে সেই কপালটি তুলে নিল; চর্বি পান করতেই তার দেহ মহাকায় হল—অতিভয়ংকর।

Verse 85

सद्यो वेता लतां प्राप तीक्ष्णदंष्ट्रस्तदा निशि । तस्याट्टहासघोषेण दिशश्च प्रदिशस्तदा

সেই মুহূর্তে রাত্রিতে সে তীক্ষ্ণদন্তবিশিষ্ট বেতালত্ব লাভ করল; তার অট্টহাসের গর্জনে দিক ও বিদিক প্রতিধ্বনিত হল।

Verse 86

द्यौरतरिक्षं भूमिश्च स्फुटिता इव सर्वशः । तस्मिन्वेगात्समाकृष्य पितरं हन्तुमुद्यते

স্বর্গ, অন্তরীক্ষ ও পৃথিবী সর্বদিকে যেন বিদীর্ণ হল; তারপর ক্রোধের বেগে সে পিতাকে টেনে এনে হত্যা করতে উদ্যত হল।

Verse 87

मा कृथाः साहसमिति प्रादुरासीद्वचो दिवि । स दिव्यां गिरमाकर्ण्य वेतालोऽतिभयंकरः

‘সাহস করো না!’—এমন বাক্য হঠাৎ আকাশে প্রকাশ পেল; সেই দিব্য বাণী শুনে অতিভয়ংকর বেতালটি থমকে গেল।

Verse 88

पितरं तं परित्यज्य महावेगसमन्वितः । तूर्णमाकाशमाविश्य प्रययावस्खलद्गतिः

পিতাকে পরিত্যাগ করে, মহাবেগে সে দ্রুত আকাশে প্রবেশ করল এবং অবিচল গতিতে উড়ে চলে গেল।

Verse 89

स गत्वा दूरमध्वानं वेतालैः सह संगतः । तमागतं समालोक्य वेतोलास्सर्व एव ते

সে দীর্ঘ পথ অতিক্রম করে বেতালদের সঙ্গে মিলিত হল। তাকে আসতে দেখে সকল বেতালই তার দিকে মুখ ফিরিয়ে নিল।

Verse 90

कपालस्फोटनादेष वेतालत्वं यदाप्तवान् । कपालस्फोटनामानमाह्वयांचक्रिरे ततः

কপাল ফেটে যাওয়ার কারণেই সে বেতালত্ব লাভ করেছিল; তাই তারা তাকে ‘কপালস্ফোট’—অর্থাৎ ‘খুলি-ভেদকারী’ নামে ডাকল।

Verse 91

ततः कपालस्फोटो ऽसौ वेतालैः सर्वतो वृतः । नरास्थिभूषणाख्यस्य सद्यो वेतालभूपतेः

তখন কপালস্ফোট চারদিক থেকে বেতালদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে, নরাস্থিভূষণ নামক বেতাল-রাজের সন্নিধানে তৎক্ষণাৎ উপস্থিত হল।

Verse 92

अन्तिकं सहसा प्राप महाबलसमन्वितः । नरास्थिभूषणश्चैनं सेनाप तिमकल्पयत्

সে মহাবলে সমন্বিত হয়ে হঠাৎ নিকটে এসে পৌঁছাল; আর নরাস্থিভূষণ তাকে সেনার সেনাপতি নিযুক্ত করল।

Verse 93

तं कदाचित्तु गन्धर्वश्चित्रसेनाभिधो बली । नरास्थिभूषणं संख्ये न्यवधीत्सोऽपि संस्थितः

এক সময় চিত্রসেন নামক বলবান গন্ধর্ব যুদ্ধে নরাস্থিভূষণকে বধ করল; আর সে (কপালস্ফোট)ও অটল রইল।

Verse 94

नरास्थिभूषणे तस्मि न्गन्धर्वेण हते युधि । तदा कपालस्फोटोऽसौ तत्पदं समवाप्तवान्

যুদ্ধে গন্ধর্বের হাতে সেই নরাস্থিভূষণ নিহত হলে, সেই মুহূর্তেই কপালস্ফোটও সেই পদ (গতি) লাভ করল।

Verse 95

विद्याधरेन्द्रस्य सुतः सुदर्शनो मनुष्यतां वै प्रथमं स गत्वा । वेतालतां प्राप्य महर्षिशापात्क्रमाच्च वेतालपतिर्बभूव

বিদ্যাধরেন্দ্রের পুত্র সুদর্শন প্রথমে মানবযোনিতে পতিত হল; পরে মহর্ষির শাপে বেতালত্ব লাভ করে ক্রমে বেতালদের অধিপতি হয়ে উঠল।