Adhyaya 10

Verse 1

सूत उवाच । विचित्रं शिवनिर्माणं विचित्र शिवचेष्टितम् । विचित्रं शिवमाहात्म्यं विचित्रं शिवभाषितम्

সূত বললেন—শিবের সৃষ্টি বিচিত্র, শিবের কর্মও বিচিত্র; শিবের মাহাত্ম্য বিচিত্র, আর শিবের বাক্যও বিচিত্র।

Verse 2

विचित्रं शिवभक्तानां चरितं पापनाशनम् । स्वर्गापवर्गयोः सत्यं साधनं तद्ब्रवीम्यहम्

শিবভক্তদের চরিত বিচিত্র, তা পাপ নাশ করে। স্বর্গ ও অপবর্গ—উভয়েরই সত্য সাধন, এ কথা আমি বলি।

Verse 3

अवंतीविषये कश्चिद्ब्राह्मणो मंदराह्वयः । बभूव विषयारामः स्त्रीजितो धनसंग्रही

অবন্তী দেশে মন্দর নামে এক ব্রাহ্মণ ছিলেন। তিনি বিষয়ভোগে আসক্ত, নারীর বশীভূত এবং ধন সঞ্চয়ে নিবিষ্ট হয়ে পড়েন।

Verse 4

संध्यास्नापरित्यक्तो गंधमाल्यांबरप्रियः । कुस्त्रीसक्तः कुमार्गस्थो यथा पूर्वमजामिलः

সে সন্ধ্যাবন্দনা ও স্নান ত্যাগ করল; সুগন্ধি, মালা ও সুন্দর বস্ত্রে আসক্ত হলো। কুপথে দাঁড়িয়ে দুষ্টা নারীতে লিপ্ত হলো—যেমন প্রাচীন অজামিল।

Verse 5

स वेश्यां पिंगलां नाम रममाणो दिवानिशम् । तस्या एव गृहे नित्यमासीदविजितेंद्रियः

সে পিঙ্গলা নামে এক বারাঙ্গনার সঙ্গে দিনরাত রমণ করত। ইন্দ্রিয়জয় না হওয়ায় সে সর্বদা তারই গৃহে বাস করত।

Verse 6

कदाचित्सदने तस्यास्तस्मिन्निवसति द्विजे । ऋषभो नाम धर्मात्मा शिवयोगी समाययौ

একদিন, সেই দ্বিজ যখন তার গৃহে বাস করছিল, তখন ঋষভ নামে এক ধর্মাত্মা শিবযোগী সেখানে আগমন করলেন।

Verse 7

तमागतमभिप्रेक्ष्य मत्वा स्वं पुण्यमूर्जितम् । सा वेश्या स च विप्रश्च पर्यपूजयतामुभौ

তাঁর আগমন দেখে এবং নিজেদের পুণ্য বৃদ্ধি পেয়েছে মনে করে, সেই বারাঙ্গনা ও সেই ব্রাহ্মণ—উভয়েই—শ্রদ্ধাভরে তাঁর পূজা-সেবা করল।

Verse 8

तमारोप्य महापीठे कंबलांबरसंभृते । प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या तज्जलं दधतुः शिरः

কম্বল ও বস্ত্রে সুশোভিত মহাসনে তাঁকে বসিয়ে, ভক্তিভরে তাঁর চরণ প্রক্ষালন করে সেই চরণামৃত মস্তকে ধারণ করল।

Verse 9

स्वागतार्घ्यनमस्कारैर्गंधपुष्पाक्षतादिभिः । उपचारैः समभ्यर्च्य भोजयामासतुर्मुदा

স্বাগত, অর্ঘ্য ও নমস্কারসহ গন্ধ, পুষ্প, অক্ষত প্রভৃতি উপচারে তাঁকে যথাবিধি অর্চনা করে আনন্দে ভোজন করাল।

Verse 10

तं भुक्तवंतमाचांतं पर्यंके सुखसंस्तरे । उपवेश्य मुदा युक्तौ तांबूलं प्रत्ययच्छताम्

তিনি ভোজন করে আচমন করার পর, আরামদায়ক শয্যাসহ পালঙ্কে আনন্দে তাঁকে বসিয়ে তাঁকে তাম্বূল অর্পণ করল।

Verse 11

पादसंवाहनं भक्त्या कुर्वंतौ दैवचो दितौ । कल्पयित्वा तु शुश्रूषां प्रीणयामासतुश्चिरम्

যেন দেবপ্রেরণায়, তারা দু’জন ভক্তিভরে তাঁর পাদ-সংবাহন করতে লাগল; সেবাশুশ্রূষার ব্যবস্থা করে তাঁকে দীর্ঘক্ষণ প্রসন্ন রাখল।

Verse 12

एवं समर्चितस्ताभ्यां शिवयोगी महाद्युतिः । अतिवाह्य निशामेकां ययौ प्रातस्तदादृतः

এইভাবে তাদের দ্বারা যথোচিত সম্মানিত মহাদ্যুতি শিবযোগী সেখানে এক রাত্রি অতিবাহিত করে, প্রভাতে মহাসমাদরে প্রস্থান করলেন।

Verse 13

एवं काले गतप्राये स विप्रो निधनं गतः । सा च वेश्या मृता काले ययौ कर्मार्जितां गतिम्

এভাবে সময় প্রায় শেষ হলে সেই ব্রাহ্মণ মৃত্যুকে বরণ করল। আর যথাকালে সেই বারাঙ্গনাও মারা গেল; উভয়েই নিজ নিজ কর্মার্জিত গতি লাভ করল।

Verse 14

स विप्रः कर्मणा नीतो दशार्णधरणीपतेः । वज्रबाहुकुटुंबिन्याः सुमत्या गर्भमास्थितः

কর্মবশে সেই ব্রাহ্মণ দশার্ণ দেশের নৃপতির রাজ্যে গমন করল এবং রাজা বজ্রবাহুর অন্তঃপুরের প্রধানা রানি সুমতীর গর্ভে প্রবেশ করল।

Verse 15

तां ज्येष्ठपत्नीं नृपतेर्गर्भसंपदमाश्रिताम् । अवेक्ष्य तस्यै गरलं सपत्न्यश्छद्मना ददुः

রাজার জ্যেষ্ঠা রানি গর্ভসমৃদ্ধিতে উন্নত হয়েছে দেখে, সতীনরা ঈর্ষাবশে ছল করে তাকে বিষ দিল।

Verse 16

सा भुक्त्वा गरलं घोरं न मृता दैवयोगतः । क्लेशमेव परं प्राप मरणादतिदुःसहम्

সে ভয়ংকর বিষ ভক্ষণ করেও দৈবযোগে মরল না; বরং মৃত্যুর চেয়েও অধিক অসহ্য পরম ক্লেশে পতিত হল।

Verse 17

अथ काले समायाते पुत्रमे कमजीजनत् । क्लेशेन महता साध्वी पीडिता वरवर्णिनी

অতঃপর সময় উপস্থিত হলে, উৎকৃষ্ট বর্ণের সেই সাধ্বী মহাক্লেশে পীড়িত হয়েও এক পুত্র প্রসব করল।

Verse 18

स निर्दशो राजपुत्रः स्पृष्टपूर्वो गरेण यत् । तेनावाप महाक्लेशं क्रंदमानो दिवानिशम्

গর্ভাবস্থাতেই বিষের স্পর্শে সেই নির্দোষ রাজপুত্র মহাক্লেশে পতিত হল; দিনরাত অবিরাম ক্রন্দন করতে লাগল।

Verse 19

तस्य बालस्य माता च सर्वांगव्रणपीडिता । बभूवतुरतिक्लिष्टौ गरयोगप्रभावतः

সেই শিশুর মাতাও সর্বাঙ্গে ক্ষতব্রণে পীড়িতা হলেন; বিষযোগের প্রভাবে মা ও পুত্র উভয়েই অতিশয় ক্লিষ্ট হল।

Verse 20

तौ राज्ञा च समानीतौ वैद्यैश्च कृतभेषजौ । न स्वास्थ्यमापतुर्यत्नैरनेकैर्योजितैरपि

রাজা তাঁদের আনালেন এবং চিকিৎসকেরা ঔষধ প্রয়োগ করলেন; তবু বহু চিকিৎসা ও প্রচেষ্টার পরেও উভয়ে সুস্থতা পেল না।

Verse 21

न रात्रौ लभते निद्रां सा राज्ञी विपुलव्यथा । स्वपुत्रस्य च दुःखेन दुःखिता नितरां कृशा

অতিশয় ব্যথায় কাতর রানি রাত্রে নিদ্রা পেলেন না; পুত্রের দুঃখে দুঃখিতা হয়ে তিনি অত্যন্ত কৃশ হয়ে গেলেন।

Verse 22

नीत्वैवं कतिचिन्मासान्स राजा मातृपुत्रकौ । जीवंतौ च मृतप्रायौ विलोक्यात्मन्यचिंतयत्

এভাবে কয়েক মাস অতিবাহিত হলে রাজা মা ও পুত্রকে জীবিত হয়েও প্রায় মৃতসম দেখে অন্তরে উদ্বিগ্ন হয়ে চিন্তা করলেন।

Verse 23

एतौ मे गृहिणीपुत्रौ निरयादागताविह । अश्रांतरोगौ क्रंदंतौ निद्राभंगविधायिनौ

এরা আমার গৃহিণীর এই দুই পুত্র; নরক থেকে এখানে এসে পড়েছে। অবিরাম রোগে কাতর হয়ে কাঁদতে কাঁদতে আমার নিদ্রা বারবার ভঙ্গ করে।

Verse 24

अत्रोपायं करिष्यामि पापयोर्ध्रुवमेतयोः । मर्तुं वा जीवितुं वापि न क्षमौ पापभोगिनौ

এখানে আমি এই দুই পাপীর বিষয়ে অবশ্যই এক উপায় স্থির করব। পাপফল ভোগকারী এরা না মরার যোগ্য, না বাঁচার যোগ্য।

Verse 25

इत्थं विनिश्चित्य च भूमिपालः सक्तः सपत्नीषु तदात्मजेषु । आहूय सूतं निजदारपुत्रौ निर्वापयामास रथेन दूरम्

এভাবে স্থির করে, সহ-পত্নী ও তাদের সন্তানদের প্রতি আসক্ত রাজা সারথিকে ডেকে নিজের স্ত্রী ও পুত্রকে রথে করে দূরে নিয়ে গিয়ে পরিত্যাগ করাল।

Verse 26

तौ सूतेन परित्यक्तौ कुत्रचिद्विजने वने । अवापतुः परां पीडां क्षुत्तृड्भ्यां भृशविह्वलौ

সারথি তাদেরকে কোনো এক নির্জন বনে ফেলে গেলে, ক্ষুধা ও তৃষ্ণায় অত্যন্ত কাতর হয়ে তারা চরম যন্ত্রণা ভোগ করল।

Verse 27

सोद्वहंती निजं बालं निपतंती पदे पदे । निःश्वसंती निजं कर्म निंदंती चकिता भृशम्

নিজ শিশুকে বুকে নিয়ে সে পদে পদে লুটিয়ে পড়ছিল; দীর্ঘশ্বাস ফেলছিল, নিজের কর্মকে নিন্দা করছিল এবং প্রবল ভয়ে কাঁপছিল।

Verse 28

क्वचित्कंटकभिन्नांगी मुक्तकेशी भयातुरा । क्वचिद्व्याघ्रस्वनैर्भीता क्वचिद्व्यालैरनुद्रुता

কখনও কাঁটায় বিদীর্ণ অঙ্গ নিয়ে ভয়ে এলোমেলো কেশে সে ব্যাকুল; কখনও ব্যাঘ্রের গর্জনে আতঙ্কিত, কখনও সর্প ও বন্য জীবের তাড়নায় ধাবিত।

Verse 29

भर्त्स्यमाना पिशाचैश्च वेतालैर्ब्रह्मराक्षसैः । महागुल्मेषु धावंती भिन्नपादा क्षुराश्मभिः

পিশাচ, বেতাল ও ব্রহ্মরাক্ষসদের ভর্ত্সনা-উৎপীড়নে সে ঘন ঝোপঝাড়ে ছুটে বেড়াল; ক্ষুরধার পাথরে তার পা ফেটে রক্তাক্ত ক্ষত হলো।

Verse 30

सैवं घोरे महारण्ये भ्रमंती नृपगे हिनी । दैवात्प्राप्ता वणिङ्मार्गं गोवाजिनरसेवितम्

এভাবে সেই ভয়ংকর মহারণ্যে ঘুরে বেড়াতে বেড়াতে রাজপত্নী দैববশে গোরু, ঘোড়া ও লোকজনের চলাচলে ব্যবহৃত এক বণিকপথে এসে পড়ল।

Verse 31

गच्छंती तेन मार्गेण सुदूरमतियत्नतः । ददर्श वैश्यनगरं वहुस्त्रीनरसेवितम्

সেই পথে অতিশয় পরিশ্রমে বহু দূর অগ্রসর হয়ে সে বহু নারী-পুরুষে পরিপূর্ণ এক বৈশ্যনগর দেখল।

Verse 32

तस्य गोप्ता महावैश्यो नगरस्य महाजनः । अस्ति पद्माकरो नाम राजराज इवापरः

সেই নগরের রক্ষক ছিলেন এক মহাবৈশ্য, নগরের প্রধান মহাজন—পদ্মাকর নামে, যেন আরেক রাজরাজ।

Verse 33

तस्य वैश्यपतेः काचिद्गृहदासी नृपांगनाम् । आयांती दूरतो दृष्ट्वा तदंतिकमुपाययौ

সেই বৈশ্যপতির এক গৃহদাসী দূর থেকে রাজরানীকে আসতে দেখে তৎক্ষণাৎ এগিয়ে গিয়ে তাঁর নিকটে পৌঁছে তাঁকে কাছে নিয়ে এল।

Verse 34

सा दासी नृपतेः कांतां सपुत्रां भृशपीडिताम् । स्वयं विदितवृत्तांता स्वामिने प्रत्यदर्शयत्

সেই দাসী সমস্ত ঘটনা নিজে জেনে, অত্যন্ত পীড়িত রাজপ্রিয় রাণীকে পুত্রসহ নিজের প্রভুর সামনে উপস্থিত করল।

Verse 35

स तां दृष्ट्वा विशां नाथो रुजार्त्तां क्लिष्टपुत्रकाम् । नीत्वा रहसि सुव्यक्तं तद्वृत्तांतमपृच्छत

তাঁকে দেখে বৈশ্যদের নাথ তাঁকে ব্যথায় কাতর ও পুত্রচিন্তায় ক্লিষ্ট বুঝে, একান্তে নিয়ে গিয়ে স্পষ্টভাবে সমস্ত ঘটনা জিজ্ঞাসা করলেন।

Verse 36

तया निवेदिताशेषवृत्तांतः स वणिक्पतिः । अहोकष्टमिति ज्ञात्वा निशश्वास मुहुर्मुहुः

তিনি যখন সমস্ত ঘটনা নিবেদন করলেন, তখন সেই বণিকপতি সব জেনে ‘হায়, কত দুঃখ!’ বলে বারবার দীর্ঘশ্বাস ফেললেন।

Verse 37

तामंतिके स्वगेहस्य संनिवेश्य रहोगृहे । वासोन्नपानशयनैर्मातृसाम्यमपूजयत्

তিনি তাঁকে নিজের গৃহের নিকট এক গোপন কক্ষে বসবাস করিয়ে, বস্ত্র, অন্ন, পানীয় ও শয্যা দিয়ে মাতৃসম সম্মান ও সেবা করলেন।

Verse 38

तस्मिन्गृहे नृपवधूर्निवसंती सुरक्षिता । व्रणयक्ष्मादिरोगाणां न शांतिं प्रत्यपद्यत

সেই গৃহে সুরক্ষিতভাবে বাস করলেও রাজবধূ ক্ষত, যক্ষ্মা প্রভৃতি রোগের কোনো প্রশম লাভ করলেন না; ব্যাধিগুলি শান্ত হলো না।

Verse 39

ततो दिनैः कतिपयैः स बालो व्रणपीडितः । विलंघितभिषक्सत्त्वो ममार च विधेर्वशात्

তারপর কয়েক দিনের মধ্যে সেই বালক ক্ষতযন্ত্রণায় কাতর হয়ে, চিকিৎসকদের সব চেষ্টা ও সামর্থ্য সত্ত্বেও, বিধির বশে মৃত্যুবরণ করল।

Verse 40

मृते स्वतनये राज्ञी शोकेन महतावृता । मूर्च्छिता चापतद्भूमौ गजभग्नेव वल्लरी

নিজ পুত্রের মৃত্যুতে রানি মহাশোকে আচ্ছন্ন হলেন; তিনি মূর্ছিত হয়ে ভূমিতে লুটিয়ে পড়লেন, যেন হাতির আঘাতে ভাঙা লতা।

Verse 41

दैवात्संज्ञामवाप्याथ वाष्पक्लिन्नपयोधरा । सांत्विताऽपि वणिक्स्त्रीभिर्विललाप सुदुःखिता

দৈবক্রমে তিনি জ্ঞান ফিরে পেলেন; অশ্রুতে তাঁর স্তন ভিজে ছিল। বণিক-নারীদের সান্ত্বনা সত্ত্বেও তিনি গভীর দুঃখে বিলাপ করতে লাগলেন।

Verse 42

हा ताततात हा पुत्र हा मम प्राणरक्षक । हा राजकुलपूर्णेन्दो हा ममानंदवर्धन

“হা তাত, হা পুত্র! হা আমার প্রাণরক্ষক! হা রাজকুলের পূর্ণচন্দ্র! হা আমার আনন্দবর্ধক!”

Verse 43

इमामनाथां कृपणां त्वत्प्राणां त्यक्तवबांधवाम् । मातरं ते परित्यज्य क्व यातोऽसि नृपात्मज

হে রাজপুত্র! যে মাতা তোমারই প্রাণে প্রাণিত, দীন, অনাথ ও স্বজনহীন হয়ে পড়েছে—তাকে পরিত্যাগ করে তুমি কোথায় চলে গেলে?

Verse 44

इत्येभिरुदितैर्वाक्यैः शोकचिंताविवर्धकैः । विलपंतीं मृतापत्यां को नु सांत्वयितुं क्षमः

এমন শোক ও চিন্তা বাড়ানো বাক্য উচ্চারণ করে মৃতসন্তান-শোকাতুরা জননী বিলাপ করতে লাগল; তাকে সান্ত্বনা দেওয়ার ক্ষমতা কারই বা আছে?

Verse 45

एतस्मिन्समये तस्या दुःखशोकचिकित्सकः । ऋषभः पूर्वमाख्यातः शिवयोगी समाययौ

ঠিক সেই সময়ে তার দুঃখ-শোকের চিকিৎসক, পূর্বে কথিত শিবযোগী ঋষভ সেখানে এসে উপস্থিত হলেন।

Verse 46

स योगी वैश्यनाथेन सार्घहस्तेन पूजितः । तस्याः सकाशमगमच्छोचन्त्या इदमब्रवीत्

সেই যোগী বৈশ্যনাথের অঞ্জলি-হস্তে পূজিত হয়ে, শোকার্ত নারীর কাছে গিয়ে এই কথা বললেন।

Verse 47

ऋषभ उवाच । अकस्मात्किमहो वत्से रोरवीषि विमूढधीः । को जातः कतमो लोके को मृतो वद सांप्रतम्

ঋষভ বললেন—বৎসে! হঠাৎ কেন এমন আর্তনাদ করছ, কেন বুদ্ধি মোহিত হয়েছে? এই জগতে কে জন্মেছে, আর কে মরেছে—এখনই বলো।

Verse 48

अमी देहादयो भावास्तोयफेनसधर्मकाः । क्वचिद्भ्रांतिः क्वचिच्छांतिः स्थितिर्भवति वा पुनः

এই দেহাদি সকল ভাব জলফেনের ন্যায়—কখনো অস্থিরতা, কখনো শান্তি; তবে স্থায়ী স্থিতি কোথায়?

Verse 49

अतोऽस्मिन्फेनसदृशे देहे पञ्चत्वमागते । शोकस्यानवकाशत्वान्न शोचंति विपश्चितः

অতএব এই ফেনসদৃশ দেহ পঞ্চভূতে লীন হলে শোকের অবকাশ থাকে না; তাই জ্ঞানীরা শোক করেন না।

Verse 50

गुणैर्भूतानि सृज्यंते भ्राम्यंते निजकर्मभिः । कालेनाथ विकृष्यंते वासनायां च शेरते

গুণ দ্বারা জীব সৃষ্টি হয়, নিজ কর্মে ঘুরে বেড়ায়; পরে কাল টেনে নিয়ে যায়, আর তারা বাসনায় আবদ্ধ হয়ে শয়ন করে।

Verse 51

माययोत्पत्तिमायांति गुणाः सत्त्वादयस्त्रयः । तैरेव देहा जायंते जातास्तल्लक्षणाश्रयाः

মায়া থেকে সত্ত্বাদি ত্রিগুণ উদ্ভূত হয়; সেগুলির দ্বারাই দেহ জন্মায়, আর জন্ম নিয়ে সেই গুণলক্ষণ ধারণ করে।

Verse 52

देवत्वं यानि सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम् । तिर्यक्त्वं तमसा जंतुर्वासनानुगतोवशः

সত্ত্বে দেবত্ব লাভ হয়, রজসে মনুষ্যত্ব; তমসে জীব তির্যক্‌যোনিতে পতিত হয়—বাসনার টানে অসহায় হয়ে।

Verse 53

संसारे वर्तमानेस्मिञ्जंतुः कर्मानुबन्धनात् । दुर्विभाव्यां गतिं याति सुखदुःखमयीं मुहुः

এই সংসারে চলমান জীব স্বকর্মের বন্ধনে আবদ্ধ হয়ে বারংবার দুর্বোধ্য গতি লাভ করে, যা সুখ-দুঃখময়।

Verse 54

अपि कल्पायुषां तेषां देवानां तु विपर्ययः । अनेकामयबद्धानां का कथा नरदेहिनाम्

কল্পায়ু দেবতাদেরও বিপর্যয় ও অবনতি ঘটে; তবে অসংখ্য রোগে আবদ্ধ মানবদেহধারীদের কথা আর কী বলব!

Verse 55

केचिद्वदंति देहस्य कालमेव हि कारणम् । कर्म केचिद्गुणान्केचिद्देहः साधारणो ह्ययम्

কেউ বলেন দেহের কারণ কেবল কাল; কেউ বলেন কর্ম, কেউ বলেন গুণ—তবে এই দেহ এ সকলেরই সাধারণ ফল।

Verse 56

कालकर्मगुणाधानं पञ्चात्मकमिदं वपुः । जातं दृष्ट्वा न हृष्यंति न शोचंति मृतं बुधाः

কাল, কর্ম ও গুণের দ্বারা গঠিত এই দেহ পঞ্চাত্মক; তাই জ্ঞানীরা জন্ম দেখে উল্লসিত হন না, মৃত্যু দেখে শোকও করেন না।

Verse 57

अव्यक्ते जायते जंतुरव्यक्ते च प्रलीयते । मध्ये व्यक्तवदाभाति जलबुद्बुदसन्निभः

জীব অব্যক্ত থেকে জন্মায় এবং অব্যক্তেই লীন হয়; মাঝখানে সে ব্যক্তের মতোই প্রতীয়মান—জলের বুদ্‌বুদের ন্যায়।

Verse 58

यदा गर्भगतो देही विनाशः कल्पितस्तदा । दैवाज्जीवति वा जातो म्रियते सहसैव वा

যখন দেহধারী গর্ভস্থ, তখন তার বিনাশ কল্পিত হলেও দैববশত সে বাঁচতে পারে; আবার জন্ম নিয়েও সে হঠাৎই মৃত্যুবরণ করতে পারে।

Verse 59

गर्भस्था एव नश्यंति जातमात्रास्तथा परे । क्वचिद्युवानो नश्यंति म्रियंते केपि वार्धके

কেউ গর্ভেই নষ্ট হয়, কেউ জন্মমাত্রই; কোথাও কেউ যৌবনে বিনষ্ট হয়, আর কেউ বার্ধক্যেই মৃত্যুকে বরণ করে।

Verse 60

यादृशं प्राक्तनं कर्म तादृशं विंदते वपुः । भुंक्ते तदनुरूपाणि सुखदुःखानि वै ह्यसौ

যেমন পূর্বজন্মের কর্ম, তেমনই দেহ লাভ হয়; এবং তারই অনুরূপ সে নিশ্চিতই সুখ-দুঃখ ভোগ করে।

Verse 61

मायानुभावेरितयोः पित्रोः सुरतसंभ्रमात् । देह उत्पद्यते कोपि पुंयोषित्क्लीबलक्षणः

মায়ার প্রভাবে প্রেরিত পিতা-মাতার সুরত-সম্ভ্রম থেকে এক দেহ উৎপন্ন হয়, যাতে পুরুষ, নারী বা নপুংসকতার লক্ষণ প্রকাশ পায়।

Verse 62

आयुः सुखं च दुःख च पुण्यं पापं श्रुतं धनम् । ललाटे लिखितं धात्रा वहञ्जंतुः प्रजायते

আয়ু, সুখ ও দুঃখ, পুণ্য ও পাপ, বিদ্যা ও ধন—ধাতা যা ললাটে লিখে দিয়েছেন, তা বহন করেই জীব জন্ম গ্রহণ করে।

Verse 63

कर्मणामविलंघ्यत्वात्कालस्याप्यनतिक्रमात् । अनित्यत्वाच्च भावानां न शोकं कर्तुमर्हसि

কর্মফল অতিক্রম করা যায় না, কালকেও লঙ্ঘন করা যায় না; আর সকল ভাবই অনিত্য—অতএব তোমার শোক করা উচিত নয়।

Verse 64

क्व स्वप्ने नियतं स्थैर्यमिंद्रजाले क्व सत्यता । क्व नित्यता शरन्मेघे क्व शश्वत्त्वं कलेवरे

স্বপ্নে কোথায় নিশ্চিত স্থায়িত্ব? ইন্দ্রজালে কোথায় সত্যতা? শরৎ-মেঘে কোথায় নিত্যতা? আর দেহে কোথায় শাশ্বততা?

Verse 65

तव जन्मान्यतीतानि शतकोट्ययुतानि च । अजानंत्याः परं तत्त्वं संप्राप्तोऽयं महाश्रमः

তোমার অগণিত জন্ম—শত কোটি ও অযুত—অতীত হয়েছে; পরম তত্ত্ব না জানার ফলে এই মহাশ্রম/ক্লেশ তোমার উপর এসেছে।

Verse 66

कस्यकस्यासि तनया जननी कस्यकस्य वा । कस्यकस्यासि गृहिणी भवकोटिषु वर्त्तिनी

কোটি কোটি ভবের মধ্যে বিচরণকারী তুমি—কার কন্যা হয়েছ, কার জননী হয়েছ, আর কার গৃহিণী (পত্নী) হয়েছ?

Verse 67

पञ्चभूतात्मको देहस्त्वगसृङ्मांसबन्धनः । मेदोमज्जास्थिनिचितो विण्मूत्रश्लेष्मभाजनम्

এই দেহ পঞ্চভূতসম্ভূত; ত্বক, রক্ত ও মাংসে আবদ্ধ; মেদ, মজ্জা ও অস্থিতে পূর্ণ; এবং বিষ্ঠা, মূত্র ও শ্লেষ্মার পাত্র।

Verse 68

शरीरांतरमप्येतन्निजदेहोद्भवं मलम् । मत्त्वा स्वतनयं मूढे मा शोकं कर्तुमर्हसि

এই ‘অন্য দেহ’ও নিজের দেহজাত মলমাত্র। একে নিজের পুত্র ভেবে, হে মোহগ্রস্ত, শোক করা তোমার উচিত নয়।

Verse 69

यदि नाम जनः कश्चिन्मृत्युं तरति यत्नतः । कथं तर्हि विपद्येरन्सर्वे पूर्वे विपश्चितः

যদি কেবল প্রচেষ্টায় কোনো মানুষ মৃত্যুকে অতিক্রম করতে পারত, তবে প্রাচীন কালের সকল জ্ঞানীই বা কীভাবে বিনষ্ট হলেন?

Verse 70

तपसा विद्यया बुद्ध्या मन्त्रौषधिरसायनैः । अतियाति परं मृत्युं न कश्चिदपि पंडितः

তপস্যা, বিদ্যা, বুদ্ধি, মন্ত্র, ঔষধ বা রসায়ন—এসব দ্বারা কোনো পণ্ডিতই মৃত্যুর অতীত হতে পারে না।

Verse 71

एकस्याद्य मृतिर्जंतोः श्वश्चान्यस्य वरानने । तस्मादनित्यावयवे न त्वं शोचितुमर्हसि

এক জীবের মৃত্যু আজ, আর অন্যের কাল, হে সুন্দরী। অতএব এই অনিত্য অঙ্গসমষ্টি দেহের জন্য শোক করো না।

Verse 72

नित्यं सन्निहितो मृत्युः किं सुखं वद देहिनाम् । व्याघ्रे पुरः स्थिते ग्रासः पशूनां किं नु रोचते

মৃত্যু যখন সদা নিকটে, তখন দেহধারীদের সুখই বা কী—বল। সামনে বাঘ দাঁড়ালে পশুরা কি গ্রাসে আনন্দ পায়?

Verse 73

अतो जन्मजरां जेतुं यदीच्छसि वरानने । शरणं व्रज सर्वेशं मृत्युंजयमुमापतिम्

অতএব হে সুমুখী! যদি তুমি জন্ম ও জরা জয় করতে চাও, তবে সর্বেশ্বর—মৃত্যুঞ্জয়, উমাপতি—শিবের শরণ গ্রহণ কর।

Verse 74

तावन्मृत्युभयं घोरं तावज्जन्मजराभयम् । यावन्नो याति शरणं देही शिवपदांबुजम्

যতক্ষণ দেহধারী শিবের পদপদ্মের শরণে না যায়, ততক্ষণ ভয়ংকর মৃত্যুভয় এবং জন্ম-জরা-ভয় বিদ্যমান থাকে।

Verse 75

अनुभूयेह दुःखानि संसारे भृशदारुणे । मनो यदा वियुज्येत तदा ध्येयो महेश्वरः

এই অত্যন্ত নির্মম সংসারে দুঃখসমূহ ভোগ করে, যখন মন বৈরাগ্য লাভ করে বিচ্ছিন্ন হয়, তখন মহেশ্বরের ধ্যান করা উচিত।

Verse 76

मनसा पिबतः पुंसः शिवध्यानरसामृतम् । भूयस्तृष्णा न जायेत संसारविषयासवे

যে ব্যক্তি মনে শিবধ্যানের রসামৃত পান করে, তার মধ্যে সংসারের বিষয়-আসবে পুনরায় তৃষ্ণা জাগে না।

Verse 77

विमुक्तं सर्वसंगैश्च मनो वैराग्ययंत्रितम् । यदा शिवपदे मग्नं तदा नास्ति पुनर्भवः

যখন মন সকল আসক্তি থেকে মুক্ত হয়ে বৈরাগ্যে সংযত হয় এবং শিবপদে নিমগ্ন হয়, তখন আর পুনর্জন্ম থাকে না।

Verse 78

तस्मादिदं मनो भद्रे शिवध्यानैकसाधनम् । शोकमोहसमाविष्टं मा कुरुष्व शिवं भज

অতএব হে ভদ্রে! শিবধ্যানের একমাত্র সাধন এই মনকে শোক ও মোহে আচ্ছন্ন করিও না। কেবল শিবের ভজনা কর।

Verse 79

सूत उवाच । इत्थं सानुनयं राज्ञी बोधिता शिवयोगिना । प्रत्याचष्ट गुरोस्तस्य प्रणम्य चरणां बुजम्

সূত বলিলেন - সেই শিবযোগীর দ্বারা এইরূপে সানুনয়ে উপদিষ্ট হইয়া, রাজ্ঞী গুরুর চরণকমলে প্রণাম করিয়া উত্তর দিলেন।

Verse 80

राज्ञ्युवाच । भगवन्मृतपुत्रायास्त्यक्तायाः प्रियबन्धुभिः । महारोगातुराया मे का गतिर्मरणं विना

রাজ্ঞী বলিলেন - হে ভগবন্! যাহার পুত্র মৃত, প্রিয় বন্ধুগণ যাহাকে ত্যাগ করিয়াছে এবং যে মহারোগে আক্রান্ত, মৃত্যু ব্যতীত আমার আর কি গতি আছে?

Verse 81

अतोऽहं मर्तुमिच्छामि सहैव शिशुनाऽमुना । कृतार्थाहं यदद्य त्वामपश्यं मरणोन्मुखी

অতএব আমি এই শিশুর সহিত মরিতে ইচ্ছা করি। আমি কৃতার্থ যে আজ মরণোন্মুখী হইয়াও আমি আপনাকে দর্শন করিলাম।

Verse 82

सूत उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा शिवयोगी दयानिधिः । पूर्वोपकारं संस्मृत्य मृतस्यांतिकमाययौ

সূত বলিলেন - তাঁহার এই কথা শুনিয়া দয়ানিধি শিবযোগী পূর্বোপকার স্মরণ করিয়া সেই মৃত বালকের নিকটে আসিলেন।

Verse 83

स तदा भस्म संगृह्य शिवमन्त्राभिमंत्रितम् । विदीर्णे तन्मुखे क्षिप्त्वा मृतं प्राणैरयोजयत्

তখন তিনি শিবমন্ত্রে অভিমন্ত্রিত পবিত্র ভস্ম সংগ্রহ করলেন; শিশুর বিদীর্ণ মুখে তা নিক্ষেপ করে মৃতদেহকে পুনরায় প্রাণবায়ুর সঙ্গে যুক্ত করলেন।

Verse 84

स बालः संगतः प्राणैः शनैरुन्मील्य लोचने । प्राप्तपूर्वेन्द्रियबलो रुरोद स्तन्यकांक्षया

শিশুটি প্রাণের সঙ্গে পুনর্মিলিত হয়ে ধীরে ধীরে চোখ মেলল; ইন্দ্রিয়ের পূর্ববল ফিরে পেয়ে দুধের আকাঙ্ক্ষায় কেঁদে উঠল।

Verse 85

मृतस्य पुनरुत्थानं वीक्ष्य बालस्य विस्मिताः । जना मुमुदिरे सर्वे नगरेषु पुरोगमाः

মৃত শিশুর পুনরুত্থান দেখে সকলেই বিস্মিত হল; নগরসমূহের অগ্রগণ্য নাগরিকেরা বিশেষভাবে আনন্দে উল্লসিত হল।

Verse 86

अथानंदभरा राज्ञी विह्वलोन्मत्तलोचना । जग्राह तनयं शीघ्रं बाष्पव्याकुललोचना

তারপর আনন্দে পরিপূর্ণ রাণী, আবেগে অস্থির ও উন্মত্ত দৃষ্টিসম্পন্ন, অশ্রুতে আচ্ছন্ন চোখে দ্রুত নিজের পুত্রকে আঁকড়ে ধরলেন।

Verse 87

उपगुह्य तदा तन्वी परमानंदनिर्वृता । न वेदात्मानमन्यं वा सुषुप्तेव परिश्रमात्

তখন সেই সুকোমলা রাণী তাকে বুকে জড়িয়ে পরমানন্দে তৃপ্ত হলেন; পরিশ্রমে ঘুমিয়ে পড়া মানুষের মতো তিনি না নিজেকে জানলেন, না অন্য কিছু।

Verse 88

पुनश्च ऋषभो योगी तयोर्मातृकुमारयोः । विषव्रणयुतं देहं भस्मनैव परामृशत्

পুনরায় যোগী ঋষভ সেই ভস্ম দিয়েই মাতা ও বালকের বিষাক্ত ক্ষতযুক্ত দেহ স্পর্শ করলেন।

Verse 89

तौ च तद्भस्मना स्पृष्टौ प्राप्तदिव्यकलेवरौ । देवानां सदृशं रूपं दधतुः कांतिभूषितम्

সেই ভস্মের স্পর্শে তারা দুজনেই দিব্য দেহ লাভ করল এবং দেবতাদের সদৃশ, কান্তিতে ভূষিত রূপ ধারণ করল।

Verse 90

संप्राप्ते त्रिदिवैश्वर्ये यत्सुखं पुण्यकर्मणाम् । तस्माच्छतगुणं प्राप सा राज्ञी सुखमुत्तमम्

ত্রিদিবের ঐশ্বর্য লাভে পুণ্যকর্মীদের যে সুখ হয়, তার শতগুণ অধিক পরম সুখ সেই রাণী লাভ করলেন।

Verse 91

तां पादयोर्निपतितामृषभः प्रेमविह्वलः । उत्थाप्याश्वासयामास दुःखैर्मुक्तामुवाच ह

তিনি তাঁর পায়ে লুটিয়ে পড়লে, প্রেমে বিহ্বল ঋষভ তাঁকে তুলে সান্ত্বনা দিলেন; দুঃখমুক্ত তাঁকে তিনি তখন বললেন।

Verse 92

अयि वत्से महाराज्ञि जीवत्वं शाश्वतीः समाः । यावज्जीवसि लोकेस्मिन्न तावत्प्राप्स्यसे जराम्

“হে বৎসে, হে মহারাণী! তুমি চিরস্থায়ী বর্ষসমূহ বেঁচে থাকো। এই লোকেতে যতদিন তুমি জীবিত থাকবে, ততদিন বার্ধক্য তোমাকে স্পর্শ করবে না।”

Verse 93

एष ते तनयः साध्वि भद्रायुरिति नामतः । ख्यातिं यास्यति लोकेषु निजं राज्यमवाप्स्यति

হে সাধ্বী! এ তোমার পুত্র; নাম ভদ্রায়ু। সে সকল লোকেতে খ্যাতি লাভ করবে এবং নিজের ন্যায্য রাজ্য পুনরায় অর্জন করবে।

Verse 94

अस्य वैश्यस्य सदने तावत्तिष्ठ शुचिस्मिते । यावदेष कुमारस्ते प्राप्तविद्यो भविष्यति

হে শুচিস্মিতে! এই বৈশ্যের গৃহে ততদিন থাকো, যতদিন তোমার এই কুমার বিদ্যায় সম্পূর্ণ পারদর্শী না হয়।

Verse 95

सूत उवाच । इति तामृषभो योगी तं च राजकुमारकम् । संजीव्य भस्मवीर्येण ययौ देशान्यथेप्सितान्

সূত বললেন—এ কথা বলে যোগী ঋষভ পবিত্র ভস্মের শক্তিতে সেই রাজকুমারকে জীবিত করলেন, তারপর ইচ্ছামতো অন্য দেশে প্রস্থান করলেন।