Shukla Yajur Veda — Adhyaya 40, Mantra 15
Rishi: Śukla-Yajurvedic tradition (Īśāvāsya complex).
Devata: Vāyu / Prāṇa (with adhyātma address to Kratu).
Chandas: Mixed; semi-prose with imperative refrain.
Samhita Patha (Devanagari)
वा॒युरनि॑लम॒मृत॒मथे॒दं भस्मा॑न्त॒ᳪ शरी॑रम् । ओ३म् क्रतो॑ स्मर । क्लि॒बे स्म॑र । कृ॒तᳪ स्म॑र ॥
Transliteration
vāyúr anílam amṛ́tam áthédaṃ bhasmā́ntaṃ śárīram | oṃ kráto smara | klíbe smara | kṛtáṃ smara ||
Translation
বায়ু অমৃত প্রাণ; তারপর এই দেহ ভস্মে পরিণত হয়। ওঁ! হে ক্রতু (সংকল্প/ইচ্ছাশক্তি), স্মরণ কর। হে ক্লিব (কাতর/দুর্বলচিত্ত), স্মরণ কর। যা কৃত (কৃতকর্ম) হয়েছে, তা স্মরণ কর।
Padapatha (Word Analysis)
वायुः । अनिलम् । अमृतम् । अथ । इदम् । भस्मान्तम् । शरीरम् । ओम् । क्रतो । स्मर । क्लिबे । स्मर । कृतम् । स्मर ।
Word by Word
वायुःthe Wind (Vāyu)
वायुः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
अनिलम्air, wind
अनिलम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअनिल (प्रातिपदिक)
अमृतम्immortality; the deathless (principle)
अमृतम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
अथthen, now
अथ:
—
TypeIndeclinable
Rootअथ
इदम्this
इदम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भस्मashes
भस्म:
कर्तृ
TypeNoun
Rootभस्मन्/भस्म (प्रातिपदिक)
अन्तम्ending in; having as its end
अन्तम्:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
शरीरम्body
शरीरम्:
कर्तृ
TypeNoun
Rootशरीर (प्रातिपदिक)
ओम्Om
ओम्:
—
TypeIndeclinable
Rootओम्
क्रतोO resolve / O will (Kratu)
क्रतो:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootक्रतु (प्रातिपदिक)
स्मरremember
स्मर:
—
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
क्लिबेO impotent one / O weak one
क्लिबे:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootक्लिब (प्रातिपदिक)
स्मरremember
स्मर:
—
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
कृतम्what has been done; the deed
कृतम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootकृत (कृ-धातु से क्त प्रत्यय; कृदन्त-प्रातिपदिक)
स्मरremember
स्मर:
—
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Entities Mentioned
V
Vāyu (Prāṇa)K
KratuA
Agni (implied through bhasma/ashes)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes