Mantra 51
Rishi: Anukta (ritual-corpus attribution); treated as a brahman-praśna mantra
Devata: Puruṣa / Prajāpati; secondarily Brahman (as priestly office) as addressee
Chandas: Triṣṭubh (interrogative triṣṭubh style)
Samhita Patha (Devanagari)
केष्व॒न्तः पुरु॑ष॒ आ वि॑वेश॒ कान्य॒न्तः पुरु॑षे॒ अर्पि॑तानि । ए॒तद्ब्र॑ह्म॒न्नुप॑ वल्हामसि त्वा॒ किᳪ स्वि॑न्न॒: प्रति॑ वोचा॒स्यत्र॑
Transliteration
kéṣv antáḥ púruṣa ā vivéśa kā́ny antáḥ púruṣe arpítāni | etád brahman úpa valhāmasi tvā kím svín naḥ práti vocāsy átra
Translation
হে পুরুষ! অন্তরে তুমি কিসের মধ্যে প্রবিষ্ট হয়েছ, আর পুরুষের অন্তরে কোন কোন বস্তু স্থাপিত (আবদ্ধ) আছে? হে ব্রহ্মন, এই বিষয়ে আমরা তোমার নিকট এসে জিজ্ঞাসা করি—অনুগ্রহ করে এখানে আমাদের প্রতি তুমি কী উত্তর বলবে?
Padapatha (Word Analysis)
केषु । अन्तः । पुरुषः । आ । विवेश । कानि । अन्तः । पुरुषे । अर्पितानि । एतत् । ब्रह्मन् । उप । वल्हामसि । त्वा । किम् । स्वित् । नः । प्रति । वोचासि । अत्र
Word by Word
केषुin which (persons/things)?
केषु:
अधिकारण
TypePronoun
Rootकिम् (प्रातिपदिक) / क (प्रश्न)
अन्तःwithin, inside
अन्तः:
अधिकारण
TypeIndeclinable (adverbial)
Rootअन्तर् (प्रातिपदिक)
पुरुषःthe Person (Puruṣa)
पुरुषः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
आtowards, into (completely)
आ:
—
TypeIndeclinable (preverb)
Rootआ (उपसर्ग)
विवेशentered
विवेश:
क्रिया
TypeVerb
Root√विश् (प्रवेशने)
कानिwhich (things)?
कानि:
कर्म (अर्पितानि इत्यस्य)
TypePronoun
Rootकिम् (प्रातिपदिक)
अन्तःwithin
अन्तः:
अधिकारण
TypeIndeclinable (adverbial)
Rootअन्तर् (प्रातिपदिक)
पुरुषेin the Person (Puruṣa)
पुरुषे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
अर्पितानिplaced, deposited, assigned
अर्पितानि:
—
TypeParticiple (past passive)
Rootअर्पित (कृदन्त; √अर्प्/√ऋप् ‘समर्पणे/निक्षेपे’)
एतत्this
एतत्:
कर्म (वल्हामसि इत्यस्य)
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ब्रह्मन्O Brahman (priest / sacred power)
ब्रह्मन्:
सम्बोधन
TypeNoun (vocative)
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
उपnear, towards
उप:
—
TypeIndeclinable (preverb/adverb)
Rootउप (उपसर्ग/अव्यय)
वल्हामसिwe approach / we seek
वल्हामसि:
क्रिया
TypeVerb
Root√वल्ह् (गत्यर्थ/आह्वानार्थ; ‘to approach/seek’)
त्वाyou
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
किम्what?
किम्:
कर्म (वोचासि इत्यस्य)
TypePronoun
Rootकिम् (प्रातिपदिक)
स्वित्indeed? / pray?
स्वित्:
—
TypeIndeclinable (particle)
Rootस्वित् (निपात)
नःto us / for us
नः:
सम्प्रदान (वचनस्य)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्रतिin reply, back
प्रति:
—
TypeIndeclinable (preverb/adverb)
Rootप्रति (उपसर्ग/अव्यय)
वोचासिwill you say / will you speak
वोचासि:
क्रिया
TypeVerb
Root√वच् (वचने)
अत्रhere
अत्र:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Entities Mentioned
P
PuruṣaP
PrajāpatiB
Brahman (as Brahman-priest)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes