Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 24, Shloka 24

कौशल्यारामसंवादः

Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma

दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत्।राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता।।2.24.24।।

dāruṇaś cāpy ayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet | rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā || 2.24.24 ||

এই শোক অত্যন্ত দারুণ—এমনভাবে আচরণ করো যেন তা তাঁকে বিনাশ না করে। স্থিরচিত্তে বৃদ্ধ রাজার সর্বদা মঙ্গল সাধন করো।

दारुणःterrible
दारुणः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदारुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying शोकः)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय-निपात
अपिalso
अपि:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; अप्यर्थ-निपात (also/even)
अयम्this
अयम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
शोकःgrief
शोकः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता/विषय), एकवचन
यथाso that
यथा:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय; परिणाम/उद्देश्यवाचक (so that)
एनम्him
एनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; सर्वनाम
not
:
Pratiṣedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध-निपात
विनाशयेत्should ruin/destroy
विनाशयेत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + √नश् (धातु) (णिच् causative)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; णिच्-प्रयोग (causative: 'should destroy')
राज्ञःof the king
राज्ञः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन
वृद्धस्यof the old (one)
वृद्धस्य:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवृद्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying राज्ञः)
सततम्always
सततम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसततम् (अव्यय)
Formअव्यय; नित्यत्ववाचक क्रियाविशेषण
हितम्what is beneficial
हितम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootहित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; 'हितं चर' इति कर्म
चरpractice, do
चर:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√चर् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन
समाहिताcomposed, attentive (O you)
समाहिता:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeAdjective
Rootसम् + आ + √धा (धातु) (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; संबोधनार्थे प्रथमा; 'composed/collected'

See that the old king does not succumb to this terrible grief. Serve him with a composed mind.

R
Rāma
K
Kauśalyā
D
Daśaratha (aged king)

FAQs

It teaches dharma as steady service (sevā) in crisis: one must respond to suffering not with collapse, but with composed, beneficial action for those dependent and vulnerable.

Rāma anticipates Daśaratha’s intense grief and urges Kauśalyā to act steadily to protect the king’s health.

Composure (samādhāna/samāhita-citta) and practical compassion—virtues required to uphold dharma amid tragedy.