Adhyaya 6
The Glory of Bhārata-varṣa: Enumerating Mountains, Rivers, and Regions
এই অধ্যায়ে ঋষিগণ সূতকে জিজ্ঞাসা করেন—পুণ্যদায়ী ও মুক্তিদায়ক ভারতবর্ষের মাহাত্ম্য বর্ণনা করুন। সূত ভারতকে মিত্র ও বৈবস্বত মনুর প্রিয় ভূমি বলে প্রশংসা করেন এবং আদর্শ রাজাদের স্মৃতি ও বংশপরম্পরার উল্লেখে এর পবিত্রতা প্রতিষ্ঠা করেন। এরপর পবিত্র ভূগোলের সুশৃঙ্খল বিবরণ শুরু হয়—সাতটি প্রধান পর্বতশ্রেণির নাম উচ্চারিত হয়। তারপর বহু নদীর তালিকা দেওয়া হয়; নদীগুলিকে দেবস্বরূপ, পাপহরিণী ও তীর্থরূপ শুদ্ধিকারিণী উপস্থিতি হিসেবে কীর্তিত করা হয়। শেষে জনপদ ও জনগোষ্ঠীর গণনা, আর্য–ম্লেচ্ছ সীমার ইঙ্গিতসহ, উপসংহৃত হয়। বলা হয়—এই জ্ঞান অল্প হলেও সাধকের সামর্থ্য অনুযায়ী ধর্ম-অর্থ-কাম এই ত্রিবর্গে ফল প্রদান করে।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । यदिदं भारतं वर्षं पुण्यं पुण्यविधायकम् । तत्सर्वं नः समाचक्ष्व त्वं हि नो बुद्धिमान्मतः
ঋষিগণ বললেন—এই ভারতবর্ষ পবিত্র এবং পুণ্যদায়ক। এর সমস্ত বিবরণ আমাদের বলুন, কারণ আমরা আপনাকে জ্ঞানী বলে মানি।
Verse 2
सूत उवाच । अत्र ते कीर्त्तयिष्यामि वर्षं भारतमुत्तमम् । प्रिय मित्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च
সূত বললেন—এখানে আমি তোমাকে শ্রেষ্ঠ ভারতবর্ষের বর্ণনা করব; যা দেব মিত্রের প্রিয় এবং বৈবস্বত মনুরও প্রিয়।
Verse 3
पृथोश्च प्राज्ञ वै न्यस्य तथैक्ष्वाकोर्महात्मनः । ययातेरंबरीषस्य मांधातुर्नहुषस्य च
হে প্রাজ্ঞ! পৃথুর বৃত্তান্ত লিপিবদ্ধ করে, তদ্রূপ মহাত্মা ইক্ষ্বাকুরও; যযাতি ও অম্বরীষের, এবং মান্ধাতা ও নহুষেরও (কথা বলা হয়েছে)।
Verse 4
तथैव मुचुकुंदस्य कुबेरोशीनरस्य च । ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा
তদ্রূপ মুচুকুন্দের, কুবের ও শীনরের; এবং ঋষভ ও ইলার, আর রাজা নৃগেরও (বর্ণনা আছে)।
Verse 5
कुशिकस्यैव राजर्षेर्गाधेश्चैव महात्मनः । सोमस्य चैव राजर्षेर्दिलीपस्य तथैव च
রাজর্ষি কুশিকের, এবং মহাত্মা গাধির; তদ্রূপ রাজর্ষি সোমের, এবং দিলীপেরও (বর্ণনা আছে)।
Verse 6
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे षष्ठोऽध्यायः
এইভাবে শ্রীপদ্ম মহাপুরাণের স্বর্গখণ্ডের ষষ্ঠ অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Verse 7
ततो वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमहो द्विजाः । महेंद्रो मलयःसह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि
তদনন্তর, হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ, আমি যেমন শুনেছি তেমনই বর্ষসমূহের বর্ণনা করব। সেখানে মহেন্দ্র, মালয়, সহ্য, শুক্তিমান ও ঋক্ষবান পর্বত আছে।
Verse 8
विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः । तेषां सहस्रशो विप्रा पर्वतास्ते समीपतः
বিন্ধ্য ও পারিয়াত্র—এরা (অন্যদেরসহ) সাতটি কুলপর্বত। হে বিপ্রগণ, এদের নিকটে সহস্র সহস্র পর্বত রয়েছে।
Verse 9
अविज्ञाताः सारवंतो विपुलाश्चित्रसानवः । अन्ये तु ये परिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः
যারা অজ্ঞাত, তারা সারবান, বিস্তৃত ও বিচিত্র শিখরযুক্ত; কিন্তু যারা সুপরিচিত, তারা ক্ষুদ্র এবং অল্প উপায়ে জীবিকা নির্বাহ করে।
Verse 10
आर्यम्लेच्छसधर्माणस्ते मिश्राः पुरुषा द्विजाः । नदीं पिबंति विमलां गंगां सिंधुंसरस्वतीम्
হে দ্বিজগণ, যাদের আচারে আর্য ও ম্লেচ্ছ ধর্মের মিশ্রতা আছে, তারা নির্মল নদী—গঙ্গা, সিন্ধু ও সরস্বতী—এর জল পান করে।
Verse 11
गोदावरीं नर्मदां च बहूदां च महानदीम् । शतद्रुं चंद्रभागां च यमुनां च महानदीम्
গোদাবরী, নর্মদা, বহূদা ও মহানদী; এবং শতদ্রু, চন্দ্রভাগা ও যমুনা—এগুলিও মহৎ নদী।
Verse 12
दृषद्वतीं वितस्तां च विपापां स्वच्छवालुकाम् । नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णां वेणीं च निम्नगाम्
দৃষদ্বতী ও বিতস্তা; স্বচ্ছ বালুকাতটবিশিষ্ট বিপাপা; এবং বেত্রবতী নদী, তদুপরি কৃষ্ণা ও বেণী—এই সকল পবিত্র প্রবাহিনী নদীর নাম উচ্চারিত।
Verse 13
इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि । वेदस्मृतिं वेदशिरां त्रिदिवां सिंधुला कृमिम्
ইরাবতী, বিতস্তা, পয়োষ্ণী ও দেবিকা; এবং বেদস্মৃতি, বেদশিরা, ত্রিদিবা, সিন্ধুলা ও কৃমি—এই নদীগুলির নামও উচ্চারিত হয়।
Verse 14
करीषिणीं चित्रवहां त्रिसेनां चैव निम्नगाम् । गोमतीं धूतपापां च चंदनां च महानदीम्
করীষিণী, চিত্রবহা, ত্রিসেনা ও নিম্নগা; এবং গোমতী, ধূতপাপা ও চন্দনা—এগুলিও মহা নদী বলে কীর্তিত।
Verse 15
कौशिकीं त्रिदिवां हृद्यां नाचितां रोहितारणीम् । रहस्यां शतकुंभां च सरयूं च द्विजोत्तमाः
হে দ্বিজোত্তমগণ, কৌশিকী, ত্রিদিবা, হৃদ্যা, নাচিতা, রোহিতারণী; এবং রহস্যা, শতকুম্ভা ও সরযূ—এই নদীগুলিও কীর্তিত।
Verse 16
चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा । शरावतीं पयोष्णीं च भीमां भीमरथीमपि
তদ্রূপ চর্মণ্বতী, বেত্রবতী, হস্তিসোমা ও দিশা; এবং শরাবতী, পয়োষ্ণী, ভীমা ও ভীমরথী—এই নদীগুলিও স্মরণীয়।
Verse 17
कावेरीं चुलुकां चापि तापीं शतमलामपि । नीवारां महितां चापि सुप्रयोगां तथा नदीम्
আর (তিনি) কাবেরী, চুলুকা, তাপী এবং শতমলা; তদ্রূপ নীবারা, মহিতা ও সুপ্রয়োগা নামক নদীরও স্মরণ করলেন।
Verse 18
पवित्रां कृष्णलां सिंधुं वाजिनीं पुरमालिनीम् । पूर्वाभिरामां वीरां च भीमां मालावतीं तथा
“(তিনি) পবিত্রা, কৃষ্ণলা, সিন্ধু, বাজিনী, পুরমালিনী; এবং পূর্বাভিরামা, বীরা, ভীমা ও মালাবতীরও নাম উচ্চারণ করলেন।”
Verse 19
पलाशिनीं पापहरां महेंद्रां पटलावतीम् । करीषिणीमसिक्नीं च कुशचीरीं महानदीम्
(তিনি) পলাশিনী—পাপহারিণী, মহেন্দ্রা, পটলাবতী, করীষিণী, অসিক্নী; এবং কুশচীরী ও মহানদীরও স্মরণ করলেন।
Verse 20
मरुतां प्रवरां मेनां हेमां घृतवतीं तथा । अनावतीमनुष्णां च सेव्यां कापीं च सत्तमाः
হে সত্তম! মরুৎদের মধ্যে শ্রেষ্ঠা মেনা, হেমা, ঘৃতবতী; তদ্রূপ অনাবতী, অনুষ্ণা, সেব্যা ও কাপী—এরা প্রধান।
Verse 21
सदावीरामधृष्यां च कुशचीरां महानदीम् । रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिंजलाम्
এবং (তিনি) সদাবীরা, মধৃষ্যা, কুশচীরা ও মহানদী; তদ্রূপ রথচিত্রা, জ্যোতিরথা, বিশ্বামিত্রা ও কপিঞ্জলারও উল্লেখ করলেন।
Verse 22
चंद्रावहफलद्यं चैव कुचीरामंबुवाहिनीम् । वैनदीं पिंगलां वेणां तुंगवेगां महानदीम्
আরও চন্দ্রাবহ, ফলদ্যা, কুচীরা, অম্বুবাহিনী, বৈনদী, পিঙ্গলা, বেণা, তুঙ্গবেগা ও মহানদী—এই পবিত্র নদীগুলিরও উল্লেখ আছে।
Verse 23
विदिशां कृष्णवेणां च ताम्रां च कपिलामपि । धेनुं सकामां वेदस्वां हविःस्रावां महापथाम्
বিদিশা, কৃষ্ণবেণা, তাম্রা ও কপিলা; এবং সাকামা, বেদস্বা, হবিঃস্রাবা ও মহাপথা—এই পবিত্র নামগুলিও বর্ণিত হয়েছে।
Verse 24
शिप्रां च पिच्छलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम् । कौर्णिकीं निम्नगां शोणां बाहुदामथ चंद्रमाम्
আর শিপ্রা, পিচ্ছলা, এবং ভারদ্বাজী—নিম্নগামিনী নদী; তদ্রূপ কৌর্ণিকী, শোণা, বাহুদা ও চন্দ্রমা—এগুলিরও উল্লেখ আছে।
Verse 25
दुर्गामंतः शिलां चैव ब्रह्ममेध्यां दृषद्वतीम् । परोक्षामथ रोहीं च तथा जंबूनदीमपि
দুর্গামন্তঃ, শিলা, ব্রহ্মমেধ্যা ও দৃষদ্বতী; পরে পরোক্ষা, রোহী এবং জম্বুনদী—এগুলিরও পবিত্র স্মরণ করা হয়েছে।
Verse 26
सुनासां तमसां दासीं सामान्यां वरणामसिम् । नीलां धृतिकरीं चैव पर्णाशां च महानदीम्
সুনাসা, তমসা, দাসী, সাধারণ্যা, বরণা ও অসিক্নী; এবং নীলা, ধৃতিকরী ও পর্ণাশা—এই মহান পবিত্র নদীগুলিও বলা হয়েছে।
Verse 27
मानवीं वृषभां भासां ब्रह्ममेध्यां दृषद्वतीम् । एताश्चान्याश्च बहुला महानद्यो द्विजर्षभाः
মানবী, বৃষভা, ভাসা, ব্রহ্মমেধ্যা ও দৃষদ্বতী—এগুলি এবং আরও বহু মহা নদী, হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ, কীর্তিত হয়েছে।
Verse 28
सदा निरामयां कृष्णां मंदगां मंदवाहिनीम् । ब्राह्मणीं च महागौरीं दुर्गामपि च सत्तमाः
হে সত্তম, তাঁকে সদা নিরাময়া, কৃষ্ণা, মন্দগা (মৃদুপ্রবাহিনী), ব্রাহ্মণী, মহাগৌরী এবং দুর্গা—এই নামে স্মরণ করা হয়।
Verse 29
चित्रोत्पलां चित्ररथामतुलां रोहिणीं तथा । मंदाकिनीं वैतरणीं कोकां चापि महानदीम्
এছাড়া চিত্রোৎপলা, চিত্ররথা, অতুলা ও রোহিণী; তদ্রূপ মন্দাকিনী, বৈতরণী, কোকা এবং মহানদী—এগুলিও উল্লিখিত।
Verse 30
शुक्तिमतीमनंगां च तथैव वृषसाह्वयाम् । लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषकात्वयाम्
তদ্রূপ শুক্তিমতী ও অনঙ্গা; এবং বৃষসাহ্বয়া নামে নদী; আর লোহিতা, করতোয়া ও বৃষকাত্বয়া নামের নদীও উল্লিখিত।
Verse 31
कुमारीमृषितुल्यां च मारिषां च सरस्वतीम् । मंदाकिनीं सुपुण्यां च सर्वां गंगां च सत्तमाः
আর কুমারী—যিনি পবিত্রতায় ঋষিতুল্য—এবং মারিষা ও সরস্বতী; অতিপুণ্যময়ী মন্দাকিনী; আর সর্বপাবনী গঙ্গা—হে সত্তম, এদেরও স্তব করা হয়।
Verse 32
विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाफलाः । तथा नद्यः सुप्रकाशाः शतशोथ सहस्रशः
সেখানে বিশ্বজননীর সকল মাতৃশক্তি বিরাজমান—সকলেই মহাফলদায়িনী; তদ্রূপ নদীগণও সুপ্রকাশিত, শতশত ও সহস্রসহস্র রূপে প্রকাশিত।
Verse 33
इत्येता सरितो विप्राः समाख्याता यथास्मृति । अतऊर्द्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम
হে বিপ্রগণ, স্মৃতি-পরম্পরা অনুসারে এই নদীগণ এভাবে বর্ণিত হল; এখন এর পর থেকে আমি যা বলি, তা থেকে জনপদ ও দেশের বিবরণ জেনে নাও।
Verse 34
तत्रेमे कुरुपांचालाः शाल्वमात्रेय जांगलाः । शूरसेनाः पुलिंदाश्च बौधामालास्तथैव च
সেখানে কুরু ও পাঞ্চাল, শাল্ব, মাত্রেয় ও জাঙ্গল; শূরসেন, পুলিন্দ এবং বৌধামালও বিদ্যমান।
Verse 35
मत्स्याः कुशट्टाः सौगंध्याः कुत्सपाः काशिकोशलाः । चेदिमत्स्यकरूषाश्च भोजाः सिंधुपुलिंदकाः
মৎস্য, কুশট্ট, সৌগন্ধ্য, কুত্সপ, কাশি ও কোশল; তদ্রূপ চেদি ও করূষ; এবং ভোজ, সিন্ধু ও পুলিন্দও আছে।
Verse 36
उत्तमाश्च दशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह । पंचालाः कोशलाश्चैव नैकपृष्ठयुगंधराः
উত্তম ও দশার্ণ, মেকল—উৎকলসহ; এবং পাঞ্চাল ও কোশলও—নৈকপৃষ্ঠ ও যুগন্ধরসহ বিদ্যমান।
Verse 37
बोधा मद्राः कलिंगाश्च काशयो परकाशयः । जठराः कुकुराश्चैव सुदशार्णाः सुसत्तमाः
বোধ, মদ্র, কলিঙ্গ, কাশয় ও পরকাশয়; জঠর ও কুকুর; এবং সुदশার্ণ—এরা সকলেই উৎকৃষ্ট জনপদ।
Verse 38
कुंतयोऽवंतयश्चैव तथैवापरकुंतयः । गोमंता मल्लकाः पुंड्राः विदर्भा नृपवाहिकाः
কুন্তি, অবন্তি এবং অন্যান্য কুন্তি; গোমন্ত, মল্লক, পুণ্ড্র, বিদর্ভ ও নৃপবাহিক—এগুলিও প্রসিদ্ধ জনপদ।
Verse 39
अश्मकाः सोत्तराश्चैव गोपराष्ट्राः कनीयसः । अधिराज्यकुशट्टाश्च मल्लराष्ट्राश्च केरलाः
অশ্মক ও সোত্তর; ক্ষুদ্র গোপরাষ্ট্র; অধিরাজ্য-কুশট্ট; মল্লরাষ্ট্র এবং কেরল—এগুলিও জনপদরূপে গণ্য।
Verse 40
मालवाश्चोपवास्याश्च चक्रावक्रालयाः शकाः । विदेहा मगधाः सद्मा मलजा विजयास्तथा
মালব ও উপবাস্য; চক্রাবক্রালয়ে বসবাসকারী শক; বিদেহ, মগধ, সদ্ম, মলজ এবং বিজয়—এগুলিও জনপদ।
Verse 41
अंगा वंगाः कलिंगाश्च यकृल्लोमान एव च । मल्लाः सुदेष्णाः प्रह्लादा महिषाः शशकास्तथा
অঙ্গ, বঙ্গ ও কলিঙ্গ; এবং যকৃল্লোমান; মল্ল, সুদেষ্ণ, প্রহ্লাদ, মহিষ ও শশক—এগুলিও জনপদসমূহ।
Verse 42
बाह्लिका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः । अपरांताः परांताश्च पंकलाश्चर्मचंडिकाः
বাহ্লিক, বাটধান, আভীর ও কালতোয়ক; অপরান্ত ও পরান্ত; এবং পঙ্কল ও চর্মচণ্ডিকা—এ সকল জনপদ।
Verse 43
अटवीशेखराश्चैव मेरुभूताश्च सत्तमाः । उपावृतानुपावृताः सुराष्ट्राः केकयास्तथा
আরও আছে অটবীশেখর ও শ্রেষ্ঠ মেরুভূত; তদ্রূপ উপাবৃত ও অনুপাবৃত; সৌরাষ্ট্র এবং কেকয়ও আছে।
Verse 44
कुट्टापरांता माहेयाः कक्षाः सामुद्र निष्कुटाः । अंधाश्च बहवो विप्रा अंतर्गिर्यस्तथैव च
কুট্টাপরান্ত ও মাহেয় নামে দেশ আছে; কক্ষ এবং সমুদ্রতটীয় নিষ্কুটও আছে। সেখানে বহু অন্ধ ব্রাহ্মণ এবং অন্তর্গির্য (পর্বতের ভিতরে বসবাসকারী) লোকও আছে।
Verse 45
बहिर्गिर्य्योंगमलदा मगधा मालवार्घटाः । सत्त्वतराः प्रावृषेयाः भार्गवाश्च द्विजर्षभाः
হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ! বহির্গির্য, ওঙ্গমলদ, মগধ, মালব ও অর্ঘট; তদ্রূপ সত্ত্বতর, প্রাবৃষেয় এবং ভার্গব—এ সকল জনপদ।
Verse 46
पुंड्रा भार्गाः किराताश्च सुदेष्णा भासुरास्तथा । शका निषादा निषधास्तथैवानर्त नैऋताः
পুণ্ড্র, ভার্গ, কিরাত; তদ্রূপ সুদেষ্ণ ও ভাসুর; শক, নিষাদ, নিষধ; এবং তেমনি আনর্ত ও নৈঋত—এ সকল জন।
Verse 47
पूर्णलाः पूतिमत्स्याश्च कुंतला कुशकास्तथा । तरिग्रहाश्शूरसेना ईजिकाः कल्पकारणाः
পূর্ণলা, পূতিমৎস্য, কুন্তল ও কুশক; তদ্রূপ তরিগ্রহ, শূরসেন ও ঈজিক—এরা সকলেই কল্প-ব্যবস্থার কারণ (অঙ্গ) বলে কথিত।
Verse 48
तिलभागामसाराश्च मधुमत्ताः ककुंदकाः । काश्मीराः सिंधुसौवीरा गांधारा दर्शकास्तथा
তিলভাগামসার, মধুমত্ত ও ককুন্দক; তদ্রূপ কাশ্মীর, সিন্ধু-সৌবীর, গান্ধার ও দর্শকও (উল্লেখিত)।
Verse 49
अभीसाराः कुद्रुताश्च सौरिला बाह्लिकास्तथा । दर्वी च मालवा दर्वा वातजामरथोरगाः
অভীসার, কুদ্রুত, সৌরিল ও বাহ্লিক; তদ্রূপ দর্বী, মালব, দর্ব এবং বাতজামর-থোরগও (গণিত)।
Verse 50
बलरट्टास्तथा विप्राः सुदामानः मुमल्लिकाः । बंधाकरीकषाश्चैव कुलिंदा गंधिकास्तथा
বলরট্ট, তদ্রূপ বিপ্র, সুদামান ও মুমল্লিকা; এবং বন্ধাকারীকষ, কুলিন্দ ও গন্ধিকও (উল্লেখিত)।
Verse 51
वनायवोदशाः पार्श्वरोमाणः कुशबिंदवः । काच्छा गोपालकच्छाश्च जांगलाः कुरुवर्णकाः
বনায়বোদশ, পার্শ্বরোমাণ, কুশবিন্দব; কাচ্ছ, গোপাল-কাচ্ছ; জাঙ্গল ও কুরুবর্ণক (এমনও) বলা হয়েছে।
Verse 52
किराताबर्बराः सिद्धा वैदेहास्ताम्रलिप्तिकाः । औड्रम्लेच्छाः ससैरिंद्राः पार्वतीयाश्च सत्तमाः
কিরাত ও বর্বর, সিদ্ধ, বৈদেহ এবং তাম্রলিপ্তিকার অধিবাসীরা; ওড়্র ম্লেচ্ছরা সাইরিন্ধ্রদের সঙ্গে, আর পর্বতবাসীরাও—হে সত্তম, এ সকলেরই এখানে উল্লেখ আছে।
Verse 53
अथापरे जनपदा दक्षिणा मुनिपुंगवाः । द्रविडाः केरलाः प्राच्या मूषिका बालमूषिकाः
আরও কিছু দক্ষিণদেশ, হে মুনিপুঙ্গবগণ—দ্রাবিড়, কেরল, প্রাচ্য, মূষিক এবং বালমূষিক।
Verse 54
कर्णाटका माहिषका विकंधा मूषिकास्तथा । झल्लिकाः कुंतलाश्चैव सौहृदानलकाननाः
কর্ণাটক, মাহিষক, বিকন্ধ ও মূষিক; ঝল্লিক ও কুন্তল, আর সৌহৃদ ও আনলকানন—এ সকল জনপদের নাম বলা হয়েছে।
Verse 55
कौक्कुटकास्तथा बोलाः कोकणा मणिवालकाः । समंगा कनकाश्चैव कुंकुरांगारमारिषाः
তদ্রূপ কৌক্কুটক, বোলা, কোকণ, মণিবালক; সমঙ্গ ও কনক, আর কুঙ্কুর, অঙ্গার ও মারিষ—এদেরও উল্লেখ আছে।
Verse 56
ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिवर्गा माल्यसेनयः । व्यूढकाः कोरकाः प्रोष्टाः संगवेगधरास्तथा
ধ্বজা ও উৎসব-ঘোষের সংকেতে চিহ্নিত, ত্রিবর্গে বিভক্ত সেনাদল, মাল্যধারী বাহিনী; ব্যূহবদ্ধ ‘ব্যূঢ়ক’, ‘কোরক’ ও ‘প্রোষ্ঠ’, এবং সংঘবদ্ধ দ্রুতবেগধারীরাও (ছিল)।
Verse 57
तथैव विंद्यरुलिकाः पुलिंदा बल्वलैः सह । मालवा मलराश्चैव तथैवापरवर्तकाः
তদ্রূপ বিন্ধ্যরুলিকাগণ, পুলিন্দরা বল্বলদের সহিত; আর মালব ও মলরগণও—তথৈব অপরবর্তকগণ।
Verse 58
कुलिंदाः कालदाश्चैव चंडकाः कुरटास्तथा । मुशलास्तनवालाश्च सतीर्था पूतिसृंजयाः
কুলিন্দ, কালদাস, চণ্ডক ও কুরট; তদ্রূপ মুশল ও তনবাল—সহিত সতীর্থ ও পূতিসৃঞ্জয়গণ (উল্লিখিত)।
Verse 59
अनिदायाः शिवाटाश्च तपनाः सूतपास्तथा । ऋषिकाश्च विदर्भाश्च स्तंगना परतंगकाः
আরও আছে অনিদায়, শিবাট, তপন ও সূতপ; তদ্রূপ ঋষিক, বিদর্ভ, স্তঙ্গন ও পরতঙ্গকগণ।
Verse 60
उत्तराश्चापरेम्लेच्छा जना हि मुनिपुंगवाः । जवनाश्च सकांबोजा दारुणा म्लेच्छजातयः
হে মুনিপুঙ্গব! উত্তর ও পশ্চিমদেশে ম্লেচ্ছ নামে জনসমূহ আছে; কাম্বোজসহ যবনরা দারুণ—এরা ম্লেচ্ছজাতি।
Verse 61
सकृघृहाः कुलट्याश्च हूणा पारसिकैः सह । तथैव रमणाश्चान्यास्तथा च दशमालिकाः
তদ্রূপ একবার মাত্র পুরুষের গৃহে গমনকারী নারী ও কুলটা নারী; পারসিকসহ হূণগণ; এবং অন্যান্য রমণী নারী, তথা দশমালিকাগণ।
Verse 62
क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्र कुलानि च । शूराभीराश्च दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह
সেখানে ক্ষত্রিয়দের বসতি, বৈশ্য ও শূদ্রদের কুলও আছে; আর শূর, আভীর, দরদ ও কাশ্মীরীরা তাদের গবাদি পশুসহ অবস্থান করে।
Verse 63
खांडीकाश्च तुषाराश्च पद्मगा गिरिगह्वराः । आद्रेयाः सभिरादाजास्तथैव स्तनपोषकाः
খাণ্ডীকা, তুষার, পদ্মগা, গিরিগহ্বরা, আদ্রেয়া, সভিরাদাজা এবং স্তনপোষকা—এদেরও তাদের মধ্যে নাম করা হয়।
Verse 64
द्रोषकाश्च कलिंगाश्च किरातानां च जातयः । तोमरा हन्यमानाश्च तथैव करभंजकाः
দ্রোষক, কলিঙ্গ এবং কিরাতদের নানা জাতি; তেমনি তোমর, হন্যমান ও করভঞ্জকরাও (তাদের মধ্যে) আছে।
Verse 65
एते चान्ये जनपदाः प्राच्योदीच्यास्तथैव च । उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिता द्विजाः । यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम्
এরা এবং আরও বহু জনপদ—পূর্ব ও উত্তর দিকেরও—হে দ্বিজগণ, আমি কেবল সংক্ষিপ্ত ইঙ্গিতে উল্লেখ করেছি। আর গুণ ও সামর্থ্য অনুসারে ধর্ম-অর্থ-কাম এই ত্রিবর্গের মহাফল লাভ হয়।