Shloka 23
Adhyaya 72 — Mahishasura's Rise
Sanskrit
तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान् ।
वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम ॥
Transliteration
tasyāḥ pratikriyāṃ prītyā mama śaknoti ced bhavān | vāgvighātapraśāntyarthaṃ tataḥ kiṃ na kṛtaṃ mama ||
Translation
যদি তুমি আমার প্রতি স্নেহবশত তার জন্য কোনো প্রতিকার করতে পারো, তবে বাক্-অবরোধের সেই প্রশমনার্থে আমি কী না করব?
Word by Word
तस्याःof her
तस्याः:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्
प्रतिक्रियाम्remedy, counter-action
प्रतिक्रियाम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootप्रतिक्रिया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्
प्रीत्याwith affection
प्रीत्या:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootप्रीति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्; हेतौ/भावे—‘with affection’
ममof me, my
मम:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्
शक्नोतिis able
शक्नोति:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootशक् (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः (3rd), एकवचनम्
चेत्if
चेत्:
सम्बन्ध (Condition marker)
TypeIndeclinable
Rootचेत् (अव्यय)
Formशर्तार्थक-अव्ययम् (conditional particle)
भवान्you (honorific)
भवान्:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootभवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम्; आदरार्थ-प्रयोगः
वाक्speech
वाक्:
सम्बन्ध (compound member)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (Nom/Acc sg); समासपूर्वपदम्
विघातobstruction, injury
विघात:
सम्बन्ध (compound member)
TypeNoun
Rootविघात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; समासपूर्वपदम्
प्रशान्तिpacification, cessation
प्रशान्ति:
सम्बन्ध (compound member)
TypeNoun
Rootप्रशान्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; समासपूर्वपदम्
अर्थम्for the sake of pacifying the obstruction to speech
अर्थम्:
प्रयोजन (Purpose/अर्थ)
TypeNoun
Rootअर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; समासः—वाक्+विघात+प्रशान्ति+अर्थ (चतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थे ‘for the sake of…’)
ततःtherefore, then
ततः:
सम्बन्ध (Discourse adverb)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्ययम्; तस्मात्/ततः—‘therefore/then’ (adverb)
किम्what
किम्:
कर्म (Object, implied)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; प्रश्नार्थक-सर्वनाम
नnot
न:
सम्बन्ध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्ययम् (negation particle)
कृतम्done
कृतम्:
क्रिया (Predicate participle)
TypeVerb
Rootकृ (धातु) + कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; ‘done’
ममby me / of me
मम:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्
Speakers
Queen to king
Shakti Aspects
Sarasvatī (implied by ‘speech’ theme)
Key ThemesExpiation and remedial ritesDuty to repair harmSpeech as sacred faculty
FAQs
Love is expressed as responsibility: true ‘prīti’ manifests as concrete action to relieve another’s suffering, especially when one is implicated in its cause.
Ritual/dharma motivation inside narrative (ācāra); not pancalakṣaṇa classification.
The text links ethical intention (prīti) with ritual efficacy; speech is treated as a divine endowment whose disturbance requires sacred re-alignment.