अश्मसारमयं नून॑ हृदयं मम दुर्हदः । यमौ यदेतौ दृष्टवाद्य पतितौ नावदीर्यते
vaiśaṃpāyana uvāca |
aśmasāramayaṃ nūna hṛdayaṃ mama durhṛdaḥ |
yamau yad etau dṛṣṭvādy(a) patitau nāvadīryate |
dharmaputro mahābāhur vilalāpa suvistaram ||
বৈশম্পায়ন বললেন— “নিশ্চয়ই আমার—দুর্মনের—হৃদয় পাথর ও লোহার; আজ এই দুই যমজ ভাইকে ভূমিতে পতিত দেখে তবু তা বিদীর্ণ হয় না!” এ কথা বলে মহাবাহু ধর্মপুত্র যুধিষ্ঠির শোকে ব্যাকুল হয়ে আত্মনিন্দা করতে করতে দীর্ঘক্ষণ বিলাপ করলেন।
वैशग्पायन उवाच
The verse highlights the ethical weight of kinship and protection: when those under one’s care fall, a righteous person experiences not only grief but also self-scrutiny. Yudhiṣṭhira’s ‘stone-and-iron heart’ is a rhetorical self-condemnation, showing that sensitivity to suffering is integral to dharma.
After encountering the twins lying fallen, Yudhiṣṭhira is overwhelmed. He laments at length, blaming himself for being so hard-hearted that his heart does not break upon seeing Nakula and Sahadeva down.