Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

Draupadī’s Rebuke of Jayadratha and Dhaumya’s Admonition (Āraṇyaka-parva, Adhyāya 252)

अथर्ववेदप्रोक्तैश्न याश्नोपनिषदि क्रिया: । मन्त्रजप्यसमायुक्तास्तास्तदा समवर्तयन्‌

vaiśampāyana uvāca | atharvavedaproktaīr mantrair bṛhaspatiśukrācāryavarṇitaiś ca agnivistārasādhyayajñakarmāṇi ārabdhāni | yāś copaniṣadi (āraṇyake) mantrajapyasamāyuktā havanādikriyāḥ proktās tā api tadā samavartayan | duryodhanasya niścayaṃ jñātvā pātālavāsino bhayaṅkarā daityadānavāḥ—ye pūrvakāle devaiḥ parājitāḥ—manasā vicārayām āsuḥ: “asya prāṇānte asmākaṃ pakṣa eva naśyet” iti; tasmāt taṃ svapārśvaṃ ānetuṃ mantravidyānipuṇāḥ te mantraiḥ karmāṇi cakruḥ ||

বৈশম্পায়ন বললেন—দুর্যোধনের এই সংকল্প জানতে পেয়ে পাতালবাসী ভয়ংকর দৈত্য-দানবেরা—যারা প্রাচীনকালে দেবতাদের কাছে পরাজিত হয়েছিল—মনে মনে ভাবল: “দুর্যোধনের প্রাণান্ত হলে আমাদের পক্ষও বিনষ্ট হবে।” অতএব তাকে নিজেদের কাছে আহ্বান করতে মন্ত্রবিদ্যায় পারদর্শী তারা বৃহস্পতি ও শুক্রাচার্যের বর্ণিত এবং অথর্ববেদে প্রতিপাদিত মন্ত্রে অগ্নিবিস্তার-সাধ্য যজ্ঞকর্ম আরম্ভ করল; আর উপনিষদ (আরণ্যক) প্রথায় নির্দেশিত মন্ত্রজপসহ হোম-আহুতি প্রভৃতি ক্রিয়াও সম্পন্ন করল।

अथर्ववेदप्रोक्तैःby those stated in the Atharvaveda
अथर्ववेदप्रोक्तैः:
Karana
TypeAdjective
Rootअथर्ववेद-प्रोक्त
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
याःwhich
याः:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormFeminine, Nominative, Plural
उपनिषदिin the Upaniṣad
उपनिषदि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootउपनिषद्
FormFeminine, Locative, Singular
क्रियाःrites/acts
क्रियाः:
Karta
TypeNoun
Rootक्रिया
FormFeminine, Nominative, Plural
मन्त्रजप्यसमायुक्ताःaccompanied by mantra-recitation
मन्त्रजप्यसमायुक्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootमन्त्र-जप्य-समायुक्त
FormFeminine, Nominative, Plural
ताःthose (rites)
ताः:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Accusative, Plural
तदाthen
तदा:
TypeIndeclinable
Rootतदा
समवर्तयन्they carried out/caused to proceed
समवर्तयन्:
TypeVerb
Rootसम्+वृत् (समवर्तयति)
FormImperfect, 3, Plural, Parasmaipada

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
D
Duryodhana
D
Daityas
D
Dānavas
P
Pātāla
D
Devas
B
Bṛhaspati
Ś
Śukrācārya
A
Atharvaveda
U
Upaniṣad/Āraṇyaka
A
Agni (ritual fire)
Y
Yajña (sacrifice)
H
Havana (fire-offering)

Educational Q&A

The verse highlights how ritual and mantra can be used instrumentally for factional aims; it implicitly contrasts sacred technique with ethical intention—power divorced from dharma becomes a tool of adharma and deepens conflict.

Netherworld Daityas and Dānavas, fearing that Duryodhana’s death would ruin their cause, begin Atharvavedic and Upaniṣadic-style fire rites with mantra-recitation to draw him to their side.