Adhyaya 46
अध्याय ४६ — सभाप्रवेशः तथा सञ्जयस्य दूतवृत्तान्तः (Entry into the Royal Assembly and Sañjaya’s Envoy Report)
Upa-parva: Sañjaya-dūta (Messenger) Episode — Kuru Sabhā Proceedings
Vaiśaṃpāyana narrates that the night passes while the king converses with Sanatsujāta and the wise Vidura. At dawn, the assembled kings and eminent warriors enter the auspicious royal hall, described in architectural and material detail (bright plastered expanse, gold-inlaid features, refined seating and coverings). Prominent elders and allies—Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, Śalya, Kṛtavarmā, Jayadratha, Aśvatthāmā, Vikarna, Somadatta, Bāhlika—enter with Vidura and Yuyutsu, led by Dhṛtarāṣṭra. Duryodhana and his circle also enter, and the hall is likened to a cavern adorned by lions, indicating concentrated power. Once seated, the doorkeeper announces the arrival of the sūta-putra Sañjaya. Sañjaya enters swiftly and reports his return from the Pāṇḍavas, stating that they received the Kurus with due honor: elders were greeted respectfully, peers treated as peers, and younger persons addressed appropriately; he further notes he conveyed Dhṛtarāṣṭra’s message exactly as instructed, preparing the court for the next phase of deliberation.
Chapter Arc: रात्रि के बीतते ही प्रभात में कौरव-सभा जाग उठती है—पाण्डवों के शिविर से लौटे सूतपुत्र संजय को सुनने हेतु धृतराष्ट्र-प्रमुख समस्त राजागण सभा में उमड़ पड़ते हैं। → सभा देव-सभा-सी भरती जाती है; दुर्योधन-पक्ष के उग्र योद्धा (दुःशासन, कर्ण, शकुनि, उलूक आदि) अमर्ष से भरे उपस्थित होते हैं, जबकि विदुर और युयुत्सु जैसे विवेकशील भी वहीं हैं—एक ही कक्ष में नीति और हठ का टकराव सघन होता जाता है। → संजय स्पष्ट घोषणा करता है कि वह पाण्डवों से मिलकर लौटा है और बताता है कि पाण्डव कुरुओं का यथोचित सम्मान करते हैं; फिर वह धृतराष्ट्र के आदेशानुसार जो संदेश लेकर गया था, उसके प्रत्युत्तर का वृत्तांत सुनाने को उद्यत होता है—सभा का समस्त ध्यान उसी वाणी पर टिक जाता है। → अध्याय का समापन सभा-प्रवेश, आसन-ग्रहण और संजय के प्रतिवेदन की भूमिका पर होता है—कौरव-सभा एकत्रित होकर ‘अब क्या कहा गया?’ के प्रश्न पर स्थिर हो जाती है। → संजय के मुख से पाण्डवों (विशेषतः वासुदेव और धनंजय) की धर्मयुक्त वाणी का वास्तविक विवरण अगले अध्यायों में खुलने वाला है।
Shlokas
Verse 1
३) (यानसंधिपर्व) सप्तचत्वारिशो< ध्याय: पाण्डवोंके यहाँसे लौटे हुए संजयका कौरवसभामें आगमन वैशम्पायन उवाच एवं सनत्सुजातेन विदुरेण च धीमता । सार्थ कथयतो राज्ञ: सा व्यतीयाय शर्वरी
বৈশম্পায়ন বললেন—হে জনমেজয়! এভাবে মহর্ষি সনৎসুজাত ও বুদ্ধিমান বিদুরের সঙ্গে কথোপকথন করতে করতে রাজা ধৃতরাষ্ট্রের সেই সমগ্র রাত্রি অতিবাহিত হল।
Verse 2
तस्यां रजन्यां व्युष्टायां राजान: सर्व एव ते । सभामाविविशुर्द्वश: सूतस्योपदिदृक्षया,वह रात बीतनेपर जब प्रभातकाल आया, तब सब राजालोग सूतपुत्र संजयको देखनेके लिये बड़े हर्षके साथ सभामें आये
সেই রাত্রি অতিবাহিত হয়ে প্রভাত উপস্থিত হলে, সকল রাজাই সূতপুত্র সঞ্জয়কে দেখিবার আকাঙ্ক্ষায় দ্রুত সভাগৃহে প্রবেশ করিলেন।
Verse 3
शुश्रूषमाणा: पार्थानां वाचो धर्मार्थसंहिता: । धृतराष्ट्रमुखा: सर्वे ययू राजसभां शुभाम्
পার্থদের ধর্মার্থসমন্বিত বাক্য শুনিবার অভিলাষে, ধৃতরাষ্ট্রকে অগ্রে রেখে সকলেই শুভ রাজসভায় গমন করিলেন।
Verse 4
सुधावदातां विस्तीर्णा कनकाजिरभूषिताम् । चन्द्रप्रभां सुरुचिरां सिक्तां चन्दनवारिणा
সেই রাজসভা চুনে লেপা শুভ্রতার ন্যায় দীপ্ত ও বিস্তৃত ছিল, স্বর্ণময় প্রাঙ্গণে ভূষিত; চন্দ্রপ্রভাসম উজ্জ্বল, অতিশয় মনোহর, এবং চন্দনমিশ্রিত জলে সিঞ্চিত।
Verse 5
रुचिरैरासनैस्तीर्णा काञ्चनैर्दारवैरपि । अश्मसारमयैदन्ति: स्वास्तीर्णै: सोत्तरच्छदै:
সেই সভায় স্বর্ণ ও কাঠের, কঠিন শিলাসার পদার্থের এবং হাতির দাঁতের নির্মিত মনোরম আসনসমূহ সুশৃঙ্খলভাবে পাতা ছিল; আর সেগুলির উপর উত্তীয়সহ আচ্ছাদন সুন্দরভাবে বিছানো ছিল।
Verse 6
भीष्मो द्रोण: कृप: शल्य: कृतवर्मा जयद्रथ: । अश्रृत्थामा विकर्णश्ष॒ सोमदत्तश्न बाह्विक:
ভীষ্ম, দ্রোণ, কৃপ, শল্য, কৃতবর্মা, জয়দ্রথ, অশ্বত্থামা, বিকর্ণ, সোমদত্ত এবং বাহ্লিক—এঁরা সকলেই সেখানে ছিলেন।
Verse 7
विदुरश्न महाप्राज्ञो युयुत्सुश्न महारथ: । सर्वे च सहिता: शूरा: पार्थिवा भरतर्षभ
বৈশম্পায়ন বললেন— মহাপ্রাজ্ঞ বিদুর ও মহারথী যুযুৎসু, এবং সমবেত সকল বীর রাজা—হে ভরতশ্রেষ্ঠ—একত্রে ঐক্যবদ্ধ হয়ে দাঁড়িয়ে ছিলেন।
Verse 8
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विविशुस्तां सभां शुभाम् | भरतश्रेष्ठ! भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, शल्य, कृतवर्मा, जयद्रथ, अश्वत्थामा, विकर्ण, सोमदत्त, बाह्लिक, परम बुद्धिमान् विदुर, महारथी युयुत्सु तथा अन्य सभी शूरवीर नरेश धृतराष्ट्रको आगे करके उस सुन्दर सभामें एक साथ प्रविष्ट हुए ।।
বৈশম্পায়ন বললেন— ধৃতরাষ্ট্রকে অগ্রে রেখে তারা সকলেই সেই শুভ সভায় প্রবেশ করল। হে ভরতশ্রেষ্ঠ! ভীষ্ম, দ্রোণ, কৃপাচার্য, শল্য, কৃতবর্মা, জয়দ্রথ, অশ্বত্থামা, বিকর্ণ, সোমদত্ত, বাহ্লিক, পরমপ্রাজ্ঞ বিদুর, মহারথী যুযুৎসু এবং আরও বহু বীর নরেশ—ধৃতরাষ্ট্রকে সামনে করে—একসঙ্গে সেই মনোরম সভাগৃহে প্রবেশ করল। (সঙ্গে ছিল) দুঃশাসন, চিত্রসেন ও সুবলপুত্র শকুনি।
Verse 9
न््जॉिमान- (9) निजशिशन्य $. प्रस्तुत रूपकका कठोपनिषदके प्रथम अध्यायकी तीसरी वल्लीके तीसरेसे लेकर नवें श"्लोकतक विस्तृत विवरण मिलता है। २. इससे प्राय: मिलता-जुलता एक श्लोक कठोपनिषद्में मिलता है-- न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । ह॒दा मनीषा मनसाभिक्लूप्तो य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति ।। (२
দুর্মুখ, দুঃসহ, কর্ণ, উলূক ও বিবিংশতি—কুরু-রাজ (ধৃতরাষ্ট্র)কে অগ্রে রেখে—অমর্ষপরায়ণ দুর্যোধনের নিকট উপস্থিত হল।
Verse 10
विविशुस्तां सभां राजन् सुरा: शक्रसदो यथा । राजन! दुःशासन, चित्रसेन, सुबलपुत्र शकुनि, दुर्मुख, दुःसह, कर्ण, उलूक और विविंशति--इन सबने अमर्षमें भरे हुए कुरुराज दुर्योधनको आगे करके उस राजसभामें ठीक वैसे ही प्रवेश किया, जैसे देवतालोग इन्द्रकी सभामें प्रवेश करते हैं ।।
বৈশম্পায়ন বললেন— হে রাজন! তারা সেই রাজসভায় এমনভাবে প্রবেশ করল, যেমন দেবগণ শক্রের (ইন্দ্রের) সভায় প্রবেশ করে। দুঃশাসন, চিত্রসেন, সুবলপুত্র শকুনি, দুর্মুখ, দুঃসহ, কর্ণ, উলূক ও বিবিংশতি—এরা সকলেই অমর্ষে পরিপূর্ণ হয়ে—দুর্যোধনকে অগ্রে রেখে—সেই সভায় প্রবেশ করল।
Verse 11
ते प्रविश्य महेष्वासा: सभा सर्वे महौजस:
তখন সেই সকল মহাধনুর্ধর, মহাতেজস্বী যোদ্ধা, সভাগৃহে প্রবেশ করল।
Verse 12
आसनस्थेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत
হে ভারত! যখন সেই সকল রাজা নিজ নিজ আসনে উপবিষ্ট হলেন।
Verse 13
द्वाःस्थो निवेदयामास सूतपुत्रमुपस्थितम् | अयं स रथ आयाति यो<यासीत् पाण्डवान् प्रति
দ্বাররক্ষী নিবেদন করল—সারথির পুত্র উপস্থিত। “এই সেই রথ আসছে, যা পূর্বে পাণ্ডবদের প্রতি গিয়েছিল।”
Verse 14
दूतो नस्तूर्णमायातः सैन्धवै: साधुवाहिभि: । भारत! जब वे सब राजा आकर यथायोग्य आसनोंपर बैठ गये
আমাদের দূত শীঘ্রই এসে পৌঁছাল—সৈন্ধব দেশের উৎকৃষ্ট বাহক অশ্বে যুক্ত রথে। কুণ্ডলধারী সঞ্জয় দ্রুত রথ থেকে নেমে মহাত্মা রাজাদের দ্বারা পরিপূর্ণ সভায় প্রবেশ করল।
Verse 15
संजय उवाच प्राप्तोडस्मि पाण्डवान् गत्वा तं विजानीत कौरवा: । यथावय: कुरून् सर्वान् प्रतिनन्दन्ति पाण्डवा:
সঞ্জয় বলল—হে কৌরবগণ! জেনে রাখো, আমি পাণ্ডবদের কাছে গিয়ে ফিরে এসেছি। পাণ্ডবেরা বয়সানুক্রমে সকল কুরুকে যথাযথভাবে সম্ভাষণ জানায়।
Verse 16
अभिवादयन्ति वृद्धांश्व॒ वयस्यांश्व वयस्यवत् । यूनश्वाभ्यवदन् पार्था: प्रतिपूज्य यथावय:
তাঁরা বৃদ্ধদের প্রণাম জানান; সমবয়সীদের সঙ্গে বন্ধুসুলভ সম্ভাষণ করেন; আর কনিষ্ঠদেরও বয়স অনুযায়ী সম্মান করে মধুর বাক্য বলেন।
Verse 17
यथाहं धृतराष्ट्रेण शिष्ट: पूर्वमितो गतः । अब्र॒ुवं पाण्डवान् गत्वा तन्निबोधत पार्थिवा:
সঞ্জয় বললেন—আগে আমি এখান থেকে যাত্রা করার সময় ধৃতরাষ্ট্র যেমন আমাকে উপদেশ দিয়েছিলেন, পাণ্ডবদের কাছে গিয়ে আমি তেমনই কথা বলেছি। হে রাজাগণ, এখন সেখানে ধর্মানুসারে বাসুদেব (শ্রীকৃষ্ণ) ও ধনঞ্জয় (অর্জুন) যে উত্তর দিয়েছেন, তা মনোযোগ দিয়ে শুনুন।
Verse 47
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानसंधिपर्वणि संजयप्रत्यागमने सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:
এইভাবে শ্রীমহাভারতের উদ্যোগপর্বের যানসন্ধিপর্বে সঞ্জয়ের প্রত্যাগমন-বিষয়ক সাতচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Verse 106
शुशुभे सा सभा राजन् सिंहैरिव गिरेगुहा । जनमेजय! उस समय परिघके समान सुदृढ़ भुजाओंवाले उन शूरवीर नरेशोंके प्रवेश करनेसे वह सभा उसी प्रकार शोभा पाने लगी
বৈশম্পায়ন বললেন—হে রাজন, সেই সভা সিংহদের প্রবেশে যেমন পর্বতগুহা শোভিত হয়, তেমনই দীপ্ত হয়ে উঠল। হে জনমেজয়, গদার ন্যায় দৃঢ় বাহুবিশিষ্ট সেই বীর নৃপতিদের প্রবেশে সভার মহিমা আরও বৃদ্ধি পেল।
Verse 116
आसनानि विचित्राणि भेजिरे सूर्यवर्चस: । महान् धनुष धारण करनेवाले तथा सूर्यके समान कान्तिमान् उन समस्त महातेजस्वी नरेशोंने सभामें प्रवेश करके वहाँ बिछे हुए विचित्र आसनोंको सुशोभित किया
বৈশম্পায়ন বললেন—সূর্যসম দীপ্তিমান সেই নৃপতিরা সভায় প্রবেশ করে সেখানে বিছানো বিচিত্র আসনসমূহ গ্রহণ করলেন এবং সেগুলিকে শোভিত করলেন।
Frequently Asked Questions
The court must interpret diplomatic signals under institutional pressure: whether to treat respectful protocol and formal reporting as grounds for reconciliation or as mere procedure preceding escalation—testing judgment, restraint, and responsibility in governance.
Legitimacy in interstate conduct is demonstrated through disciplined etiquette and accurate transmission of messages; respectful reception of envoys and elders functions as a political ethic that stabilizes negotiation even amid rivalry.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the chapter’s significance is contextual, establishing procedural credibility and the formal conditions for subsequent counsel and decision-making.