Shloka 43
Kaurava Mobilization at Kurukṣetra (Duryodhana Orders War Preparations) / कुरुक्षेत्रे धार्तराष्ट्र-सैन्यसज्जा
कृतो यत्नो महांस्तत्र शम: स्यथादिति भारत । धर्मस्य गतमानृण्यं न सम वाच्या विवक्षताम्,“महाबाहु भरतनन्दन! मैंने भी महान् युद्धकी सम्भावना देखकर तुम्हारा प्रिय करनेके लिये शान्ति-स्थापनके निमित्त महान् प्रयत्न किया था। इससे हमलोग धर्मके ऋणसे भी उऋण हो गये हैं। दूसरोंके दोष बतानेवाले लोग भी अब हमारे ऊपर दोषारोपण नहीं कर सकते
kṛto yatno mahāṁs tatra śamaḥ syathāditi bhārata | dharmasya gatam ānṛṇyaṁ na sama-vācyā vivakṣatām ||
বৈশম্পায়ন বললেন—হে ভারত! সেখানে শান্তি প্রতিষ্ঠিত হোক—এই উদ্দেশ্যে মহাপ্রয়াস করা হয়েছিল। তাতে আমরা ধর্মের অবশিষ্ট ঋণ থেকেও মুক্ত হয়েছি; অতএব যারা অন্যের দোষ বলতে উদ্গ্রীব, তারাও এখন আমাদের বিরুদ্ধে সমান দোষ আরোপ করতে পারে না।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Before resorting to war, one must sincerely attempt reconciliation; making a genuine effort for peace discharges one’s obligation to dharma and removes grounds for legitimate moral blame.
The speaker reports that a substantial attempt at establishing peace was undertaken. Because that duty was fulfilled, the party speaking can claim moral clearance: even habitual critics cannot fairly accuse them of failing to pursue peace.