Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

Cāturāśramya-dharma—Marks of the Four Āśramas (चातुराश्रम्यधर्मः)

क्षत्रिय ब्रह्मचारी धर्मपालनकी इच्छा रखकर अनेक शास्त्रोंके ज्ञानका उपार्जन तथा गुरुशुश्रूषा करते हुए अकेला ही नित्य ब्रह्मचर्य-आश्रमके धर्मका आचरण करे। यह बात ऋषिलोग परस्पर मिलकर कहते हैं ।।

indra uvāca | kṣatriyo brahmacārī dharmapālanecchayā nānāśāstrajñānopārjanaṃ guruśuśrūṣāṃ ca kurvan eko nityaṃ brahmacaryāśramadharmam ācaret—iti ṛṣayaḥ parasparaṃ saṃmilitā vadanti || sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte priyāpriye varjayann eva yatnāt | cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca tais tair yogair niyamair aurasaḥ puruṣārthaiḥ sarvodyogaiś ca kṣātradharmaṃ gṛhasthāśramaṃ caiva sarvaśreṣṭhaṃ sarvadharmasampannaṃ prāhur yato hi sarvavarṇāḥ kṣātradharmasahāyena svadharmaṃ pālayanti | kṣātradharmābhāve teṣāṃ sarvadharmāṇāṃ prayojanaṃ viparītaṃ bhavatīti vadanti ||

ইন্দ্র বললেন— ব্রহ্মচারী ক্ষত্রিয় ধর্মরক্ষার অভিপ্রায়ে বহু শাস্ত্র অধ্যয়ন করবে এবং গুরুশুশ্রূষা করবে; সংযমে থেকে—এমনকি একাকী থাকলেও—নিত্য ব্রহ্মচর্য-আশ্রমের ধর্ম পালন করবে; এ কথা ঋষিগণ পরস্পর একমত হয়ে বলেন। আর যখন জনসাধারণের জন্য লৌকিক ব্যবহার ও কার্য আরম্ভ হয়, তখন রাজা যত্নসহকারে প্রিয়-অপ্রিয় ত্যাগ করবে। নানাবিধ উপায়, নিয়ম, পুরুষার্থ ও সর্বপ্রকার উদ্যোগে চতুর্বর্ণের প্রতিষ্ঠা ও রক্ষার কারণে পরম্পরা ক্ষাত্রধর্ম ও গৃহস্থাশ্রমকে সর্বধর্মসম্পন্ন ও শ্রেষ্ঠ বলে; কেননা সকল বর্ণ ক্ষাত্রধর্মের সহায়তায়ই নিজ নিজ ধর্ম পালন করতে পারে। ক্ষত্রিয়ধর্ম না থাকলে সেই সকল ধর্মের উদ্দেশ্য উল্টে বিপরীত হয়ে যায়—এমনই বলা হয়।

सामान्य-अर्थेin the common (general) sense/purpose
सामान्य-अर्थे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसामान्य-अर्थ
FormMasculine, Locative, Singular
व्यवहारेin practical dealings/transactions
व्यवहारे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootव्यवहार
FormMasculine, Locative, Singular
प्रवृत्तेwhen (it is) set in motion/has begun
प्रवृत्ते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootप्रवृत्त
FormMasculine, Locative, Singular
प्रिय-अप्रियेthe pleasant and the unpleasant
प्रिय-अप्रिये:
Karma
TypeNoun
Rootप्रिय + अप्रिय
FormNeuter, Accusative, Dual
वर्जयन्avoiding/renouncing
वर्जयन्:
Karta
TypeVerb
Rootवर्ज्
FormPresent (Shatru), Singular
एवindeed/only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
यत्नात्with effort/strenuously
यत्नात्:
Karana
TypeNoun
Rootयत्न
FormMasculine, Ablative, Singular
चातुर्वर्ण्य-स्थापनात्from/owing to the establishment of the four varnas
चातुर्वर्ण्य-स्थापनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootचातुर्वर्ण्य-स्थापन
FormNeuter, Ablative, Singular
पालनात्from/owing to protection/maintenance
पालनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootपालन
FormNeuter, Ablative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
तैःby them
तैः:
Karana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Instrumental, Plural
तैःby those (respective)
तैः:
Karana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Instrumental, Plural
योगैःby means/expedients
योगैः:
Karana
TypeNoun
Rootयोग
FormMasculine, Instrumental, Plural
नियमैःby disciplines/rules
नियमैः:
Karana
TypeNoun
Rootनियम
FormMasculine, Instrumental, Plural
औरसैःproper/legitimate (inborn, rightful)
औरसैः:
Karana
TypeAdjective
Rootऔरस
FormMasculine, Instrumental, Plural

इन्द्र उवाच

इन्द्र (Indra)
ऋषिलोग (ṛṣayaḥ, seers)
क्षत्रिय (kṣatriya)
राजा (king)
गुरु (teacher)
चारों वर्ण (cāturvarṇya)

Educational Q&A

A ruler-in-training must combine disciplined study and service to the teacher with strict self-restraint, and once engaged in public governance must renounce personal bias (likes/dislikes). Kṣātra-dharma—protecting and stabilizing the four varṇas—is presented as indispensable, because other social and religious duties function properly only when protected by just royal power.

Indra addresses principles of conduct for a kṣatriya: first as a brahmacārin devoted to learning and guru-service, then as a king entering public administration. He reports the consensus of the seers that impartial governance and the protection of the social order make kṣatriya-dharma (along with the householder foundation) central to the maintenance of dharma in society.