Previous Verse
Next Verse

Shloka 46

Vyaktāvyakta-Viveka and Nivṛtti as Paramā Gati

Manifest–Unmanifest Discrimination and the Supreme Path of Withdrawal

स तु देहाद्‌ यथा देहं त्यक्त्वान्यं प्रतिपद्यते । तथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम्‌,वह जीवात्मा जिस प्रकार एक शरीर छोड़कर दूसरा शरीर ग्रहण करता है तथा अपने कर्मोसे उत्पन्न हुआ प्राणिसमुदाय जिस प्रकार अन्य देह धारण करता है, वह सब मैं तुम्हें बतलाता हूँ

sa tu dehād yathā dehaṁ tyaktvānyaṁ pratipadyate | tathānyaṁ sampravakṣyāmi bhūtagrāmaṁ svakarmajam ||

ভীষ্ম বললেন—যেমন দেহধারী আত্মা এক দেহ ত্যাগ করে অন্য দেহ লাভ করে, তেমনি আমি তোমাকে বলব—নিজ কর্ম থেকে উৎপন্ন জীবসমূহের সমষ্টি কীভাবে অন্য দেহ ধারণ করে।

सःhe/that (one)
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
देहात्from the body
देहात्:
Apadana
TypeNoun
Rootदेह
FormMasculine, Ablative, Singular
यथाas/just as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
देहम्a body
देहम्:
Karma
TypeNoun
Rootदेह
FormMasculine, Accusative, Singular
त्यक्त्वाhaving abandoned
त्यक्त्वा:
TypeVerb
Rootत्यज्
Formक्त्वा (absolutive/gerund)
अन्यम्another
अन्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअन्य
FormMasculine, Accusative, Singular
प्रतिपद्यतेattains/enters (takes up)
प्रतिपद्यते:
TypeVerb
Rootप्रति + पद्
FormLat (Present), Atmanepada, Third, Singular
तथाso/in the same way
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
अन्यम्another
अन्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअन्य
FormMasculine, Accusative, Singular
सम्प्रवक्ष्यामिI shall explain fully
सम्प्रवक्ष्यामि:
TypeVerb
Rootसम् + प्र + वच्
FormLrt (Simple Future), Parasmaipada, First, Singular
भूतग्रामम्the aggregate of beings
भूतग्रामम्:
Karma
TypeNoun
Rootभूतग्राम
FormMasculine, Accusative, Singular
स्वकर्मजम्born of one’s own actions
स्वकर्मजम्:
TypeAdjective
Rootस्वकर्मज
FormMasculine, Accusative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
D
deha (body)
J
jīvātman (implied: embodied self)
B
bhūtagrāma (multitude of beings)