Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
महाह्नद: संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति । (इत्थं नरो5प्यात्मनैव कृतप्रज्ञ: प्रसीदति ।) एतदेवंगतस्याहं सुखं पश्यामि जीवितुम्
mahāhradaḥ saṁkṣubhita ātmanaiva prasīdati | itthaṁ naro 'py ātmanaiva kṛtaprajñaḥ prasīdati | etad evaṁgatasya ahaṁ sukhaṁ paśyāmi jīvitum |
ভীষ্ম বললেন—যেমন এক মহান হ্রদ আলোড়িত ও ক্ষুব্ধ হলেও নিজের স্বভাবেই আবার স্বচ্ছ হয়ে ওঠে, তেমনই স্থির ও বিশুদ্ধ বুদ্ধিসম্পন্ন মানুষও বিচলিত হলেও আত্মশক্তিতেই পুনরায় শান্ত ও নির্মল হয়। অতএব, হে রাজপুত্র, তোমার এই অবস্থায় উপনীত হওয়া—অর্থাৎ মনে এমন পবিত্র ভাবের উদয়—মঙ্গলজনক। এইরূপ জীবনকেই আমি সত্য সুখময় বলে গণ্য করি।
भीष्म उवाच
True clarity and peace are self-restored: even when the mind is disturbed, a person of steady wisdom (kṛtaprajña) returns to calm through inner discipline and the self’s own capacity for purification, like a lake settling back into clarity.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs a royal listener (addressed as “prince”), praising the emergence of pure, steady understanding and affirming that such an inwardly clarified life is the happiest and most auspicious way to live.