Adhyaya 9
Sabha ParvaAdhyaya 935 Verses

Adhyaya 9

वारुणी सभा — Varuṇa’s Divine Assembly (Nārada’s Description)

Upa-parva: Sabhā-vibhāga (Divine Assembly Halls: Varuṇa-sabhā and transition to Kubera-sabhā)

Nārada narrates to Yudhiṣṭhira the features of Varuṇa’s radiant white assembly hall, constructed by Viśvakarman and situated amid inner waters. The hall is portrayed as climatically balanced and sensorially pleasant, ornamented with gem-like trees bearing flowers and fruits, and populated by multicolored botanical forms and innumerable birds with gentle, indistinct calls. Varuṇa is described as seated with Vāruṇī, adorned with divine garments and ornaments, receiving veneration from Ādityas. A detailed roll of Nāgas follows (including Vāsuki, Takṣaka, Airāvata, and others), characterized by banners, coils, and hoods, attending without fatigue. Daityas and Dānavas are also listed as present—garlanded, crowned, and richly accoutred—depicted as recipients of boons and steadfast in observance within Varuṇa’s order. The chapter expands the court’s constituency to the four oceans, major rivers (e.g., Bhāgīrathī, Kāliṇdī, Narmadā, Sindhu), waterscapes (wells, ponds, lakes), directions, earth, mountains, aquatic beings, and the musical praise of Gandharvas and Apsarases. The unit concludes with Nārada stating he has seen this Vāruṇī sabhā and inviting Yudhiṣṭhira to hear next of Kubera’s hall, marking a transition in the divine-sabhā catalog.

Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को उस अद्भुत सभा का वर्णन सुनाते हैं जिसे विश्वकर्मा ने जल के भीतर रचा—रत्नमय वृक्षों, फल-फूलों और दिव्य प्रकाश से भरी हुई। → सभा के भीतर के रंग-रूप और बनावट का विस्तार होता है—नीले, पीले, काले, श्वेत, लाल लता-गुल्म; मञ्जरी-जाल; और अग्नियों के अनेक नामों का स्मरण, मानो यज्ञ-शक्ति स्वयं वास्तु में प्रवाहित हो। फिर सभा में उपस्थित दैत्य-दानव, गन्धर्व-अप्सरा, नदियाँ-तीर्थ और मूर्तिमान रस/पर्वत—सबका क्रमशः परिचय आता है, जिससे यह स्थान केवल भवन नहीं, एक जीवित ब्रह्माण्ड-सभा बन जाता है। → वरुण-सभा में समस्त गन्धर्व-अप्सराएँ वाद्य-गीत सहित वरुण की स्तुति करते हैं; रत्नयुक्त पर्वत और प्रतिष्ठित ‘रस’ मधुर कथाएँ कहते हैं; और वरुण का मन्त्री सुनाभ पुत्र-पौत्रों सहित, ‘गौ’ तथा ‘पुष्कर’ तीर्थ के साथ उपासना में स्थित दिखता है—यह दृश्य सभा की दिव्यता और देव-व्यवस्था की पराकाष्ठा है। → अध्याय सभा की पूर्णता को स्थिर करता है—निर्माण (विश्वकर्मा), अलंकरण (रत्न-वृक्ष, रंग-लताएँ), और निवास/उपासना (वरुण-स्तुति, मन्त्री-परिवार, तीर्थ-नदियाँ) के माध्यम से यह स्पष्ट होता है कि यह सभा धर्म-व्यवस्था और ऐश्वर्य का केन्द्र है। → यह दिव्य वैभव आगे चलकर मनुष्यों की सभा-राजनीति और अहंकार के लिए मानक/प्रलोभन बनेगा।

Shlokas

Verse 1

- नीलकण्ठने अपनी टीकामें इन सत्ताईस पावकोंके नाम इस प्रकार बताये हैं--अंगिरा, दक्षिणाग्नि, गार्हपत्याग्नि, आहवनीयाग्नि, निर्मन्थ्य, वैद्युत, शूर, संवर्त, लौकिक, जठराग्नि, विषग, क्रव्यात्‌, क्षेमवान्‌, वैष्णव, दस्युमान्‌ू, बलद, शान्त, पुष्ट, विभावसु, ज्योतिष्मान, भरत, भद्र, स्विष्टकृत्‌, वसुमान्‌, क्रतु, सोम और पितृमान्‌। नवमो<्ध्याय: वरुणकी सभाका वर्णन नारद उवाच युधिष्ठिर सभा दिव्या वरुणस्यामितप्र भा । प्रमाणेन यथा याम्या शुभप्राकारतोरणा,नारदजी कहते हैं--युधिष्ठिर! वरुणदेवकी दिव्य सभा अपनी अनन्त कान्तिसे प्रकाशित होती रहती है। उसकी भी लंबाई-चौड़ाईका मान वही है, जो यम-राजकी सभाका है। उसके परकोटे और फाटक बड़े सुन्दर हैं

নারদ বললেন—হে যুধিষ্ঠির, বরুণদেবের দিব্য সভা অপরিমেয় জ্যোতিতে সদা দীপ্তিমান। তার পরিমাপ যমরাজের সভার সমান, আর তার প্রাকার ও তোরণদ্বার অতি মনোহর।

Verse 2

अन्त:ःसलिलमास्थाय विदहिता विश्वकर्मणा । दिव्यै रत्नमयैर्वृक्षै:ः फलपुष्पप्रदैर्युता,विश्वकर्माने उस सभाको जलके भीतर रहकर बनाया है। वह फल-फूल देनेवाले दिव्य रत्नमय वृक्षोंसे सुशोभित होती है

বিশ্বকর্মা জলের অন্তর্গত অবস্থায় সেই সভা নির্মাণ করেছিলেন। তা ফল ও ফুল দানকারী দিব্য রত্নময় বৃক্ষসমূহে শোভিত ছিল।

Verse 3

नीलपीतासितश्यामै: सितैलॉहितकैरपि । अवतानैस्तथा गुल्मैर्मज्जरीजालधारिभि:,उस सभाके भिन्न-भिन्न प्रदेश नीले-पीले, काले, सफेद और लाल रंगके लतागुल्मोंसे आच्छादित हैं। उन लताओंने मनोहर मंजरीपुंज धारण कर रखे हैं

সেই সভার নানা অংশ নীল, হলুদ, কালো, শ্যাম, সাদা ও লাল বর্ণের লতা ও গুল্মে আচ্ছাদিত ছিল। সেই লতাগুলি মনোহর মঞ্জরীগুচ্ছের জাল ধারণ করেছিল।

Verse 4

तथा शकुनयस्तस्यां विचित्रा मधुरस्वरा: । अनिर्देश्या वपुष्मन्त: शतशो5थ सहस्रश:,सभाभवनके भीतर विचित्र और मधुर स्वरसे बोलनेवाले सैकड़ों-हजारों पक्षी चहकते रहते हैं। उनके विलक्षण रूप-सौन्दर्यका वर्णन नहीं हो सकता। उनकी आकृति बड़ी सुन्दर है

তদ্রূপ, সেই সভাভবনের ভিতরে বিচিত্র রূপের, মধুর স্বরের শত শত, সহস্র সহস্র পাখি কলরব করত। তাদের রূপসৌন্দর্য নির্দিষ্ট করে বলা যায় না; তাদের দেহাকৃতি অতিশয় মনোরম ছিল।

Verse 5

सा सभा सुखसंस्पर्शा न शीता न च घर्मदा । वेश्मासनवती रम्या सिता वरुणपालिता,वरुणकी सभाका स्पर्श बड़ा ही सुखद है, वहाँ न सर्दी है, न गर्मी। उसका रंग श्वेत है, उसमें कितने ही कमरे और आसन (दिव्य मंच आदि) सजाये गये हैं। वरुणजीके द्वारा सुरक्षित वह सभा बड़ी रमणीय जान पड़ती है

সেই সভা স্পর্শে অতিশয় সুখদ; সেখানে না শীত, না গ্রীষ্মের তাপ। তা শুভ্রবর্ণ, বহু কক্ষ ও আসনে সমৃদ্ধ, মনোরম—এবং বরুণদেবের দ্বারা রক্ষিত।

Verse 6

यस्यामास्ते स वरुणो वारुण्या च समन्वित: । दिव्यरत्नाम्बरधरो दिव्याभरणभूषित:,उसमें दिव्य रत्नों और वस्त्रोंकी धारण करनेवाले तथा दिव्य अलंकारोंसे अलंकृत वरुणदेव वारुणी देवीके साथ विराजमान होते हैं

সেই সভাগৃহে বরুণদেব বারুণী দেবীর সহিত উপবিষ্ট। তিনি দিব্য রত্নখচিত বস্ত্র পরিধান করেন এবং দিব্য অলংকারে ভূষিত—সার্বভৌম ঐশ্বর্য ও শৃঙ্খলিত মহিমায় দীপ্তিমান।

Verse 7

स्रग्विणो दिव्यगन्धाश्न दिव्यगन्धानुलेपना: । आदित्यास्तत्र वरुणं जलेश्वरमुपासते,उस सभामें दिव्य हार, दिव्य सुगन्ध तथा दिव्य चन्दनका अंगराग धारण करनेवाले आदित्यगण जलके स्वामी वरुणकी उपासना करते हैं

সেই দিব্য সভায় দিব্য মালাধারী, স্বর্গীয় সুগন্ধে সুবাসিত ও দিব্য চন্দনলেপে অনুলিপ্ত আদিত্যগণ জলাধিপতি বরুণকে ভক্তিভরে উপাসনা করেন।

Verse 8

इस प्रकार श्रीमहाभारत सभापवके अन्तर्गत लोकपालयभाख्यानपर्वमें यमस भा-वर्णन नामक आठवाँ अध्याय पूरा हुआ,वासुकिस्तक्षकश्नैव नागश्चनैरावतस्तथा । कृष्णश्न लोहितश्रैव पद्मश्रित्रश्न वीर्यवान्‌ वासुकि नाग, तक्षक, ऐरावतनाग, कृष्ण, लोहित, पद्म और पराक्रमी चित्र,

এইভাবে শ্রীমহাভারতের সভাপর্বের অন্তর্গত লোকপালসভাখ্যানপর্বে ‘যমসভা-বর্ণন’ নামক অষ্টম অধ্যায় সমাপ্ত হল। বাসুকি, তক্ষক, ঐরাবত, কৃষ্ণ, লোহিত, পদ্ম এবং পরাক্রমশালী চিত্র—এরা সকলেই নাগ।

Verse 9

कम्बलाश्चतरौ नागौ धृतराष्ट्रबलाहकौ । (मणिनागश्न नागश्न मणि: शड्खनखस्तथा । कौरव्य: स्वस्तिकश्नैव एलापत्रश्ष॒ वामन: ।। अपराजिततश्न दोषश्न नन्दकः पूरणस्तथा । अभीक: शिभिक: श्वेतो भद्ठरो भद्रेश्वरस्तथा ।।) मणिमान्‌ कुण्डधारश्व॒ कर्कोटकथनंजयौ,कम्बल, अश्वतर, धृतराष्ट्र, बलाहक, मणिनाग, नाग, मणि, शंखनख, कौरव्य, स्वस्तिक, एलापत्र, वामन, अपराजित, दोष, नन्दक, पूरण, अभीक, शिभिक, श्वेत, भद्र, भद्रेश्वर, मणिमान्‌, कुण्डधार, कर्कोटक, धनंजय, इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि लोकपालसभाख्यानपर्वणि वरुणसभावर्णने नवमो<ध्याय:

কম্বল ও অশ্বতর—এই দুই নাগ; ধৃতরাষ্ট্র ও বলাহক; তদ্রূপ মণিনাগ, নাগ, মণি ও শঙ্খনখ; কৌরব্য, স্বস্তিক, এলাপত্র ও বামন; অপরাজিত, দোষ, নন্দক ও পূরণ; অভীক, শিভিক, শ্বেত, ভদ্র ও ভদ্রেশ্বর; এবং মণিমান, কুণ্ডধার, কর্কোটক ও ধনঞ্জয়—এরা সকলেই নাগ। এইভাবে শ্রীমহাভারতের সভাপর্বের অন্তর্গত লোকপালসভাখ্যানপর্বে ‘বরুণসভা-বর্ণন’ নামক নবম অধ্যায়।

Verse 10

पाणिमान्‌ कुण्डधारश्न बलवान्‌ पृथिवीपते । प्रहादो मूषिकादश्व॒ तथैव जनमेजय:,पाणिमान्‌ू, बलवान कुण्डधार, प्रहाद, मूषिकाद, जनमेजय आदि नाग जो पताका, मण्डल और फणोंसे सुशोभित वहाँ उपस्थित होते हैं, महानाग भगवान्‌ अनन्त भी वहाँ स्थित होते हैं, जिन्हें देखते ही जलके स्वामी वरुण आसन आदि देते और सत्कारपूर्वक उनका पूजन करते हैं। वासुकि आदि सभी नाग हाथ जोड़कर उनके सामने खड़े होते और भगवान्‌ शेषकी आज्ञा पाकर यथायोग्य आसनोंपर बैठकर वहाँकी शोभा बढ़ाते हैं। युधिष्ठि!! ये तथा और भी बहुतसे नाग उस सभामें क्लेशरहित हो महात्मा वरुणकी उपासना करते हैं

নারদ বললেন—হে পৃথিবীপতি! পাণিমান, কুণ্ডধার, বলবান, প্রহ্লাদ, মূষিকাদ এবং জনমেজয় প্রভৃতি নাগও সেখানে উপস্থিত থাকে। ধ্বজা, মণ্ডল ও ফণায় দীপ্ত হয়ে তারা সেই সভার শোভা বৃদ্ধি করে। সেখানে মহা-নাগ ভগবান অনন্ত (শেষ)ও অবস্থান করেন; তাঁকে দেখামাত্র জলাধিপতি বরুণ আসনাদি দিয়ে সৎকারসহ তাঁর পূজা করেন। বাসুকি প্রভৃতি সকল নাগ করজোড়ে তাঁর সম্মুখে দাঁড়ায় এবং শেষের আজ্ঞা পেয়ে যথাযোগ্য আসনে বসে। হে যুধিষ্ঠির! এরা এবং আরও বহু নাগ সেই সভায় ক্লেশরহিত হয়ে মহাত্মা বরুণের উপাসনা করে।

Verse 11

पाणिमान्‌ू, बलवान कुण्डधार, प्रहाद, मूषिकाद, जनमेजय आदि नाग जो पताका, मण्डल और फणोंसे सुशोभित वहाँ उपस्थित होते हैं, महानाग भगवान्‌ अनन्त भी वहाँ स्थित होते हैं, जिन्हें देखते ही जलके स्वामी वरुण आसन आदि देते और सत्कारपूर्वक उनका पूजन करते हैं। वासुकि आदि सभी नाग हाथ जोड़कर उनके सामने खड़े होते और भगवान्‌ शेषकी आज्ञा पाकर यथायोग्य आसनोंपर बैठकर वहाँकी शोभा बढ़ाते हैं। युधिष्ठि!! ये तथा और भी बहुतसे नाग उस सभामें क्लेशरहित हो महात्मा वरुणकी उपासना करते हैं

Narada says: Many serpent-lords—Pāṇimān, the mighty Kuṇḍadhāra, Prahlāda, Mūṣikāda, Janamejaya, and others—adorned with banners, circular emblems, and splendid hoods, are present there. The great serpent, the divine Ananta, is also seated in that assembly; at the very sight of him Varuṇa, lord of the waters, rises to honor him, offers him a seat and other courtesies, and worships him with due reverence. Vāsuki and the other nāgas stand before him with folded hands; then, by the command of the blessed Śeṣa, they take their appropriate seats and enhance the splendor of the hall. O Yudhiṣṭhira, these and many other nāgas dwell there without distress, devotedly attending upon the great-souled Varuṇa. The passage highlights a moral order in which even powerful beings observe hierarchy, humility, and proper hospitality toward the truly venerable.

Verse 12

बलिवैंरोचनो राजा नरकः पृथिवींजय: । प्रह्मादो विप्रचित्तिश्ष कालखज्जाश्नल दानवा:,विरोचनपुत्र राजा बलि, पृथ्वीविजयी नरकासुर, प्रह्मद, विप्रचित्ति, कालखंज दानव, सुहनु, दुर्मुख, शंख, सुमना, सुमति, घटोदर, महापार्श्व, क्रथन, पिठर, विश्वरूप, स्वरूप, विरूप, महाशिरा, दशमुख रावण, वाली, मेघवासा, दशावर, टिट्टिभ, विटभूत, संहाद तथा इन्द्रतापन आदि सभी दैत्यों और दानवोंके समुदाय मनोहर कुण्डल, सुन्दर हार, किरीट तथा दिव्य वस्त्राभूषण धारण किये उस सभामें धर्मपाशधारी महात्मा वरुणदेवकी सदा उपासना करते हैं। वे सभी दैत्य वरदान पाकर शौर्यसम्पन्न हो मृत्युरहित हो गये हैं। उनका चरित्र एवं व्रत बहुत उत्तम है

Narada said: “King Bali, son of Virocana, and Naraka the conqueror of the earth; Prahlada, Vipracitti, and the Danavas such as Kalakhañja—along with many other Daityas and Danavas—appear in that celestial assembly adorned with charming earrings, beautiful garlands, crowns, and divine garments and ornaments. There they continually attend upon the great Varuṇa, bearer of the noose of Dharma. Having obtained boons, they are mighty in valor and free from death; their conduct and vows are described as excellent.”

Verse 13

सुहनुर्दुर्मुख: शुड्ख: सुमना: सुमतिस्तत: । घटोदरो महापार्शच: क्रथन: पिठरस्तथा,विरोचनपुत्र राजा बलि, पृथ्वीविजयी नरकासुर, प्रह्मद, विप्रचित्ति, कालखंज दानव, सुहनु, दुर्मुख, शंख, सुमना, सुमति, घटोदर, महापार्श्व, क्रथन, पिठर, विश्वरूप, स्वरूप, विरूप, महाशिरा, दशमुख रावण, वाली, मेघवासा, दशावर, टिट्टिभ, विटभूत, संहाद तथा इन्द्रतापन आदि सभी दैत्यों और दानवोंके समुदाय मनोहर कुण्डल, सुन्दर हार, किरीट तथा दिव्य वस्त्राभूषण धारण किये उस सभामें धर्मपाशधारी महात्मा वरुणदेवकी सदा उपासना करते हैं। वे सभी दैत्य वरदान पाकर शौर्यसम्पन्न हो मृत्युरहित हो गये हैं। उनका चरित्र एवं व्रत बहुत उत्तम है

Nārada said: “Suhanu, Durmukha, Śaṅkha, Sumanas, Sumati; Ghaṭodara, Mahāpārśva, Krathana, Piṭhara; King Bali, son of Virocana; the earth-conquering Narakāsura; Prahlāda; Vipracitti; the Dānava Kālakhañja; and many others—Viśvarūpa, Svarūpa, Virūpa, Mahāśiras, the ten-headed Rāvaṇa, Vālī, Meghavāsa, Daśāvara, Ṭiṭṭibha, Viṭabhūta, Saṃhāda, Indratāpana, and the rest—these hosts of Daityas and Dānavas, adorned with charming earrings, splendid garlands, crowns, and divine garments and ornaments, continually worship in that assembly the great god Varuṇa, the noble bearer of the ‘noose of Dharma’. Having obtained boons, they have become valorous and free from death; their conduct and vows are declared to be exceedingly excellent.”

Verse 14

विश्वरूप: स्वरूपश्ष विरूपो5थ महाशिरा: । दशग्रीवक्ष॒ वाली च मेघवासा दशावर:,विरोचनपुत्र राजा बलि, पृथ्वीविजयी नरकासुर, प्रह्मद, विप्रचित्ति, कालखंज दानव, सुहनु, दुर्मुख, शंख, सुमना, सुमति, घटोदर, महापार्श्व, क्रथन, पिठर, विश्वरूप, स्वरूप, विरूप, महाशिरा, दशमुख रावण, वाली, मेघवासा, दशावर, टिट्टिभ, विटभूत, संहाद तथा इन्द्रतापन आदि सभी दैत्यों और दानवोंके समुदाय मनोहर कुण्डल, सुन्दर हार, किरीट तथा दिव्य वस्त्राभूषण धारण किये उस सभामें धर्मपाशधारी महात्मा वरुणदेवकी सदा उपासना करते हैं। वे सभी दैत्य वरदान पाकर शौर्यसम्पन्न हो मृत्युरहित हो गये हैं। उनका चरित्र एवं व्रत बहुत उत्तम है

Narada said: There in that assembly are gathered hosts of Daityas and Danavas—Viśvarūpa, Svarūpa, Virūpa, Mahāśiras; Daśagrīva (Rāvaṇa), Vālī, Meghavāsa, Daśāvara; King Bali, son of Virocana; the earth-conqueror Narakāsura; Prahlāda; Vipracitti; the Danava Kālakhañja; Suhanu, Durmukha, Śaṅkha, Sumanas, Sumati, Ghaṭodara, Mahāpārśva, Krathana, Piṭhara, and others. Adorned with charming earrings, splendid garlands, crowns, and divine garments and ornaments, they continually worship the great-souled god Varuṇa, who bears the noose of dharma. Having obtained boons, they are endowed with valor and have become free from death; their conduct and their vowed observances are described as exceedingly excellent.

Verse 15

टिट्टिभो विटभूतश्न संद्वादश्रेन्द्रतापन: । देत्यदानवसड्घाश्च सर्वे रुचिरकुण्डला:,विरोचनपुत्र राजा बलि, पृथ्वीविजयी नरकासुर, प्रह्मद, विप्रचित्ति, कालखंज दानव, सुहनु, दुर्मुख, शंख, सुमना, सुमति, घटोदर, महापार्श्व, क्रथन, पिठर, विश्वरूप, स्वरूप, विरूप, महाशिरा, दशमुख रावण, वाली, मेघवासा, दशावर, टिट्टिभ, विटभूत, संहाद तथा इन्द्रतापन आदि सभी दैत्यों और दानवोंके समुदाय मनोहर कुण्डल, सुन्दर हार, किरीट तथा दिव्य वस्त्राभूषण धारण किये उस सभामें धर्मपाशधारी महात्मा वरुणदेवकी सदा उपासना करते हैं। वे सभी दैत्य वरदान पाकर शौर्यसम्पन्न हो मृत्युरहित हो गये हैं। उनका चरित्र एवं व्रत बहुत उत्तम है

Nārada said: “There are many hosts of Daityas and Dānavas—adorned with charming earrings—such as Ṭiṭṭibha, Viṭabhūta, Saṃdvāda, Indratāpana, the king Bali (son of Virocana), the earth-conqueror Narakāsura, Prahlāda, Vipracitti, Kālakhañja, Suhanu, Durmukha, Śaṅkha, Sumanas, Sumati, Ghaṭodara, Mahāpārśva, Krathana, Piṭhara, Viśvarūpa, Svarūpa, Virūpa, Mahāśiras, the ten-headed Rāvaṇa, Vālī, Meghavāsa, Daśāvara, and others. Wearing beautiful garlands, crowns, and divine garments and ornaments, they continually worship in that assembly the great Varuṇa, who bears the noose of Dharma. Having obtained boons, they have become valorous and free from death; their conduct and vows are described as exceedingly excellent.”

Verse 16

स्रग्विणो मौलिनश्वैव तथा दिव्यपरिच्छदा: । सर्वे लब्धवरा: शूरा: सर्वे विगतमृत्यव:,विरोचनपुत्र राजा बलि, पृथ्वीविजयी नरकासुर, प्रह्मद, विप्रचित्ति, कालखंज दानव, सुहनु, दुर्मुख, शंख, सुमना, सुमति, घटोदर, महापार्श्व, क्रथन, पिठर, विश्वरूप, स्वरूप, विरूप, महाशिरा, दशमुख रावण, वाली, मेघवासा, दशावर, टिट्टिभ, विटभूत, संहाद तथा इन्द्रतापन आदि सभी दैत्यों और दानवोंके समुदाय मनोहर कुण्डल, सुन्दर हार, किरीट तथा दिव्य वस्त्राभूषण धारण किये उस सभामें धर्मपाशधारी महात्मा वरुणदेवकी सदा उपासना करते हैं। वे सभी दैत्य वरदान पाकर शौर्यसम्पन्न हो मृत्युरहित हो गये हैं। उनका चरित्र एवं व्रत बहुत उत्तम है

নারদ বললেন—“তারা সকলেই মাল্যধারী, মুকুটধারী এবং দিব্য বস্ত্র-অলংকারে ভূষিত। সকলেই বরপ্রাপ্ত, সকলেই বীর, এবং বরদানে সকলেই মৃত্যুহীন—বিরোচনপুত্র রাজা বলি, পৃথিবীবিজয়ী নরকাসুর, প্রহ্লাদ, বিপ্রচিত্তি, দানব কালখঞ্জ, সুহনু, দুর্মুখ, শঙ্খ, সুমনা, সুমতি, ঘটোদর, মহাপার্শ্ব, ক্রথন, পিঠর, বিশ্বরূপ, স্বরূপ, বিরূপ, মহাশিরা, দশমুখ রাবণ, বালী, মেঘবাসা, দশাবর, টিট্টিভ, বিটভূত, সংহাদ, ইন্দ্রতাপন প্রভৃতি। এই দৈত্য-দানবসমূহ মনোহর কুণ্ডল, সুন্দর হার, কিরীট এবং দিব্য বস্ত্রাভরণ ধারণ করে সেই সভায় ধর্মপাশধারী মহাত্মা বরুণদেবের নিত্য উপাসনা করে। বরলাভে তারা পরাক্রমশালী ও মৃত্যুবিমুক্ত হয়েছে; তাদের আচরণ ও ব্রত অতিশয় উৎকৃষ্ট বলে বর্ণিত।”

Verse 17

ते तस्यां वरुणं देवं धर्मपाशधरं सदा । उपासते महात्मानं सर्वे सुचरितव्रता:,विरोचनपुत्र राजा बलि, पृथ्वीविजयी नरकासुर, प्रह्मद, विप्रचित्ति, कालखंज दानव, सुहनु, दुर्मुख, शंख, सुमना, सुमति, घटोदर, महापार्श्व, क्रथन, पिठर, विश्वरूप, स्वरूप, विरूप, महाशिरा, दशमुख रावण, वाली, मेघवासा, दशावर, टिट्टिभ, विटभूत, संहाद तथा इन्द्रतापन आदि सभी दैत्यों और दानवोंके समुदाय मनोहर कुण्डल, सुन्दर हार, किरीट तथा दिव्य वस्त्राभूषण धारण किये उस सभामें धर्मपाशधारी महात्मा वरुणदेवकी सदा उपासना करते हैं। वे सभी दैत्य वरदान पाकर शौर्यसम्पन्न हो मृत्युरहित हो गये हैं। उनका चरित्र एवं व्रत बहुत उत्तम है

নারদ বললেন—“সেই সভায় তারা সর্বদা ধর্মপাশধারী দেব বরুণকে—মহাত্মা ও চিরস্থির—উপাসনা করে; তারা সকলেই সুশীল আচরণ ও উত্তম ব্রতে প্রতিষ্ঠিত। সেখানে বিরোচনপুত্র রাজা বলি, পৃথিবীবিজয়ী নরকাসুর, প্রহ্লাদ, বিপ্রচিত্তি, দানব কালখঞ্জ, সুহনু, দুর্মুখ, শঙ্খ, সুমনা, সুমতি, ঘটোদর, মহাপার্শ্ব, ক্রথন, পিঠর, বিশ্বরূপ, স্বরূপ, বিরূপ, মহাশিরা, দশমুখ রাবণ, বালী, মেঘবাসা, দশাবর, টিট্টিভ, বিটভূত, সংহাদ, ইন্দ্রতাপন প্রভৃতি দৈত্য-দানবেরা—মনোহর কুণ্ডল, সুন্দর মালা, কিরীট এবং দিব্য বস্ত্রাভরণ ধারণ করে—বরুণকে নিরন্তর প্রণাম ও সেবায় রত থাকে, যিনি নৈতিক সংযমের ধারক। বরলাভে তারা পরাক্রমশালী ও মৃত্যুবিমুক্ত বলে কথিত; তাদের আচরণ ও ব্রত অতিশয় উৎকৃষ্ট বলে বর্ণিত।”

Verse 18

तथा समुद्राश्चत्वारो नदी भागीरथी च सा | कालिन्दी विदिशा वेणा नर्मदा वेगवाहिनी,चारों समुद्र, भागीरथी नदी, कालिन्दी, विदिशा, वेणा, नर्मदा, वेगवाहिनी,

নারদ বললেন—“তদ্রূপ চারটি সমুদ্র আছে, আর সেই প্রসিদ্ধ ভাগীরথী নদী; এবং কালীন্দী, বিদিশা, বেণা ও বেগবতী নর্মদা।”

Verse 19

विपाशा च शठतद्गुश्न चन्द्रभागा सरस्वती । इरावती वितस्ता च सिन्धुर्देवनदी तथा,विपाशा, शतद्रु, चन्द्रभागा, सरस्वती, इरावती, वितस्ता, सिन्धु, देवनदी,

নারদ বললেন—“বিপাশা, শতদ্রু, চন্দ্রভাগা, সরস্বতী, ইরাবতী, বিতস্তা, সিন্ধু এবং দেবনদীও আছে।”

Verse 20

गोदावरी कृष्णवेणा कावेरी च सरिद्वधरा । किम्पुना च विशल्या च तथा वैतरणी नदी,गोदावरी, कृष्णवेणा, सरिताओंमें श्रेष्ठ कावेरी, किम्पुना, विशल्या, वैतरणी नदी,

নারদ বললেন—“গোদাবরী, কৃষ্ণবেণা এবং নদীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ কাবেরী; আর কিম্পুনা, বিশল্যা ও বৈতরণী নদীও আছে।”

Verse 21

तृतीया, ज्येष्ठलिला, महानद शोण, चर्मण्वती, पर्णाशा, महानदी,

নারদ আরও বললেন—তৃতীয়া, জ্যেষ্ঠলিলা, মহা নদ শোণ, চর্মণ্বতী, পর্ণাশা এবং আর এক মহা নদী—এইসব প্রসিদ্ধ নদী।

Verse 22

सरयूर्वारवत्याथ लाड़्ली च सरिद्वरा । करतोया तथात्रेयी लौहित्यशक्ष महानद:,सरयू, वारखत्या, सरिताओंमें श्रेष्ठ लांगली, करतोया, आत्रेयी, महानद लौहित्य,

নারদ বললেন—সরযূ, বারবতী এবং নদীগণের মধ্যে শ্রেষ্ঠ লাঙ্গলী; তদুপরি করতোয়া, আত্রেয়ী এবং মহা নদ লৌহিত্যও আছে।

Verse 23

तृतीया ज्येछ्ठिला चैव शोणश्लवापि महानद: । चर्मण्वती तथा चैव पर्णाशा च महानदी,लड्घती गोमती चैव संध्या त्रि:स्रोतसी तथा । एताश्षान्याश्न राजेन्द्र सुतीर्था लोकविश्रुता: भरतवंशी राजेन्द्र युधिष्ठिर! लंघती, गोमती, संध्या और त्रिस्रोतसी, ये तथा दूसरे लोकविख्यात उत्तम तीर्थ (वहाँ वरुणकी उपासना करते हैं),

নারদ বললেন—হে রাজেন্দ্র! তৃতীয়া, জ্যেষ্ঠিলা, শোণশ্লবা, মহা নদ চর্মণ্বতী, এবং পর্ণাশা; তদুপরি লঙ্ঘতী, গোমতী, সন্ধ্যা ও ত্রিঃস্রোতসী—এবং আরও বহু—এগুলি জগতে প্রসিদ্ধ উৎকৃষ্ট তীর্থ।

Verse 24

सरित: सर्वतश्नान्यास्तीर्थानि च सरांसि च | कूृपाश्न सप्रस्रवणा देहवन्तो युधिष्ठिर,उपासते महात्मानं॑ सर्वे जलचरास्तथा । समस्त सरिताएँ, जलाशय, सरोवर, कूप, झरने, पोखरे और तालाब, सम्पूर्ण दिशाएँ, पृथ्वी, पर्वत तथा सम्पूर्ण जलचर जीव अपने-अपने स्वरूप धारण करके महात्मा वरुणकी उपासना करते हैं

নারদ বললেন—হে যুধিষ্ঠির! স্নানযোগ্য সকল নদী, সকল তীর্থ ও সরোবর; এবং প্রবাহযুক্ত কূপ ও ঝরনা—এরা সকলেই দেহ ধারণ করে মহাত্মা বরুণের উপাসনা করে। তদ্রূপ জলে বিচরণকারী সকল প্রাণীও তাঁকেই প্রণাম করে।

Verse 25

पल्वलानि तडागानि देहवन्त्यथ भारत । दिशस्तथा मही चैव तथा सर्वे महीधरा:

নারদ বললেন—হে ভারত! জলাভূমির পুকুর ও তড়াগ, দেহধারী প্রাণী, দিকসমূহ, পৃথিবী এবং সকল পর্বত—এ সকলই (সেই বিশ্ব-ব্যবস্থায়) প্রতিষ্ঠিত।

Verse 26

गीतवादित्रवन्तश्न गन्धर्वाप्सरसां गणा:

নারদ বললেন—সেখানে গন্ধর্ব ও অপ্সরাদের দল ছিল; গান ও বাদ্যযন্ত্রের ধ্বনিতে সর্বত্র প্রতিধ্বনিত হচ্ছিল।

Verse 27

महीधरा रत्नवन्तो रसा ये च प्रतिछ्िता:

নারদ বললেন—পর্বতগুলি রত্নে সমৃদ্ধ, আর দেশ-দেশান্তর সুদৃঢ়ভাবে প্রতিষ্ঠিত ও নিজ নিজ রস (জীবনীশক্তি)-সমন্বিত।

Verse 28

वारुणश्न तथा मन्त्री सुनाभ: पर्युपासते

নারদ বললেন—তদ্রূপ বারুণশ্ন এবং মন্ত্রী সুনাভ সদা প্রস্তুত হয়ে নিকটে উপস্থিত থেকে সেবা করে।

Verse 29

सर्वे विग्रहवन्तस्ते तमीश्वरमुपासते,ये सभी शरीर धारण करके लोकेश्वर वरुणकी उपासना करते रहते हैं

নারদ বললেন—তারা সকলেই দেহধারী হয়েও সেই ঈশ্বর, লোকাধিপ বরুণের নিত্য ভক্তিভরে উপাসনা করে।

Verse 30

एषा मया सम्पतता वारुणी भरतर्षभ | दृष्टपूर्वा सभा रम्या कुबेरस्य सभां शूणु,भरतश्रेष्ठ। पहले सब ओर घूमते हुए मैंने वरुणजीकी इस रमणीय सभाका भी दर्शन किया है। अब तुम कुबेरकी सभाका वर्णन सुनो

নারদ বললেন—হে ভরতশ্রেষ্ঠ, বিচরণ করতে করতে আমি বরুণের এই মনোরম সভাও পূর্বেই দেখেছি। এখন, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, কুবেরের সভার বর্ণনা শোনো।

Verse 113

पताकिनो मण्डलिन: फणावन्तश्न सर्वश: । (अनन्तश्न महानागो यं स दृष्टवा जलेश्वर: । अभ्यर्चयति सत्कारैरासनेन च त॑ विभुम्‌ ।। वासुकिप्रमुखाश्वैव सर्वे प्राजजलय: स्थिता: । अनुज्ञाताश्व शेषेण यथा्हमुपविश्य च ।।) एते चान्ये च बहव: सर्पस्तिस्यां युधिष्ठिर । उपासते महात्मानं वरुण विगतक्‍क्लमा:

নারদ বললেন—সেখানে সর্বত্র ধ্বজধারী, কুণ্ডলী পাকানো ও ফণায় ভূষিত নানা প্রকার সর্প উপস্থিত। মহানাগ অনন্তকে দেখামাত্র জলাধিপতি বরুণ উঠে সেই বিভুকে সম্মানসূচক উপহার ও আসন দিয়ে পূজা করেন। বাসুকি প্রমুখ প্রধান নাগেরা করজোড়ে দাঁড়িয়ে থাকে; আর শেষের অনুমতি পেয়ে আমিও যথাবিধি বসেছিলাম। হে যুধিষ্ঠির, এরা এবং আরও বহু সর্প সেখানে ক্লান্তিহীন মহাত্মা বরুণের সেবা-উপাসনা করে।

Verse 253

उपासते महात्मानं॑ सर्वे जलचरास्तथा । समस्त सरिताएँ, जलाशय, सरोवर, कूप, झरने, पोखरे और तालाब, सम्पूर्ण दिशाएँ, पृथ्वी, पर्वत तथा सम्पूर्ण जलचर जीव अपने-अपने स्वरूप धारण करके महात्मा वरुणकी उपासना करते हैं

নারদ বললেন—সমস্ত জলচরও তদ্রূপ মহাত্মা বরুণের উপাসনা করে। নদীসমূহ এবং জলের সকল উৎস—হ্রদ, কূপ, ঝরনা, পুকুর ও দিঘি—দিকসমূহ, পৃথিবী ও পর্বত, এবং জলে বিচরণকারী সকল প্রাণী—প্রত্যেকে নিজ নিজ রূপ ধারণ করে বরুণকে শ্রদ্ধাভরে পূজা করে।

Verse 263

स्तुवन्तो वरुणं तस्यां सर्व एव समासते । सभी गन्धर्व और अप्सराओंके समुदाय भी गीत गाते और बाजे बजाते हुए उस सभामें वरुणदेवताकी स्तुति एवं उपासना करते हैं

নারদ বললেন—সেই মহিমান্বিত সভায় উপস্থিত সকলেই একত্রে বসে বরুণের স্তব করে। গন্ধর্বরা ও অপ্সরাদের দল গান গেয়ে ও বাদ্য বাজিয়ে বরুণদেবতার স্তুতি ও উপাসনা করে।

Verse 276

कथयन्त: सुमधुरा: कथास्तत्र समासते । रत्नयुक्त पर्वत और प्रतिष्ठित रस (मूर्तिमान्‌ होकर) अत्यन्त मधुर कथाएँ कहते हुए वहाँ निवास करते हैं

নারদ বললেন—সেখানে সকলে একত্রে বসে অতিশয় মধুর কাহিনি বলে। রত্নখচিত পর্বতসমূহ এবং প্রতিষ্ঠিত রসসমূহও দেহধারী হয়ে সেখানে বাস করে, নিত্যই পরম মধুর কাহিনি বর্ণনা করে।

Verse 286

पुत्रपौत्रै: परिवृतों गोनाम्ना पुष्करेण च | वरुणका मन्त्री सुनाभ अपने पुत्र-पौत्रोंसे घिरा हुआ गौ तथा पुष्कर नामवाले तीर्थके साथ वरुणदेवकी उपासना करता है

নারদ বললেন—বরুণের মন্ত্রী সুনাভ পুত্র-পৌত্রে পরিবৃত হয়ে, ‘গৌ’ নামক তীর্থ এবং ‘পুষ্কর’ নামক তীর্থের সঙ্গে যুক্ত থেকে বরুণদেবের উপাসনা করে।

Frequently Asked Questions

The motif is accountability through moral restraint: Varuṇa’s sovereignty is presented as rule that binds wrongdoing and stabilizes order, implying governance grounded in enforceable ethical norms.

It instructs that authority is validated by ordered integration—ritual, environment, and diverse constituencies—so a sabhā symbolizes not only power but the capacity to harmonize domains under a coherent rule.

No formal phalaśruti appears; the closing functions as narrative meta-direction, with Nārada asserting eyewitness credibility and shifting the discourse toward Kubera’s sabhā as the next comparative exemplar.